Niektóre zwierzęta programowo usuwają część własnego DNA z komórek ciała
Zwykle zakładamy, że wszystkie komórki organizmu zachowują ten sam odziedziczony genom, a różnice między neuronem i komórką skóry wynikają głównie z aktywności genów. Istnieją jednak zwierzęta, u których podczas rozwoju zachodzi programowana eliminacja DNA. Fragmenty chromosomów albo całe chromosomy są usuwane z linii komórek somatycznych, podczas gdy pozostają w komórkach linii płciowej. Zjawisko opisano m.in. u niektórych nicieni, minogów, śluzic i ptaków. W części systemów usuwane DNA zawiera geny aktywne w linii płciowej. Organizm może więc zbudować dwa trwałe warianty własnego genomu: jeden przeznaczony do przekazywania potomstwu i drugi do funkcjonowania ciała.

Wyjątek od zasady wspólnego genomu
Różnicowanie komórek zwykle nie wymaga wyrzucania genów. Neuron i hepatocyt mają niemal ten sam zestaw chromosomów, ale uruchamiają inne programy ekspresji. Programowana eliminacja DNA idzie o krok dalej: określone sekwencje są fizycznie tracone z potomków konkretnych komórek. Zmiana jest przewidywalną częścią rozwoju, a nie przypadkową mutacją somatyczną.
Biolodzy rozróżniają m.in. chromatin diminution, podczas której chromosomy pękają i część ich DNA jest tracona, oraz eliminację całych chromosomów. Mechanizmy różnią się między liniami ewolucyjnymi. W części nicieni nowe końce chromosomów muszą zostać zabezpieczone telomerami po kontrolowanym pęknięciu. W innych organizmach niepotrzebny chromosom jest kierowany tak, by nie znaleźć się w jądrze potomnym.
Minóg wyrzuca DNA na wczesnym etapie rozwoju
U minoga morskiego podczas wczesnego rozwoju komórki przeznaczone do tworzenia ciała tracą materiał obecny w genomie linii płciowej. Badania sekwencyjne wykazały, że eliminowane fragmenty obejmują nie tylko powtórzenia, ale również geny. Część z nich jest związana z funkcjami komórek rozrodczych. Oznacza to, że somatyczny genom dorosłego zwierzęcia jest programowo „odchudzony” względem genomu, który zostanie przekazany następnemu pokoleniu.
U wielu ptaków opisano chromosom ograniczony do linii płciowej, nazywany germline-restricted chromosome. Może być obecny w komórkach rozrodczych, a usuwany z linii somatycznej. Szczegóły różnią się między płciami i gatunkami, ale sam fakt istnienia chromosomu „tylko dla linii płciowej” pokazuje, że podział genomu na wersję dziedziczną i somatyczną powstawał wielokrotnie w ewolucji.
Dlaczego organizm miałby wyrzucać własne geny
Nie ma jednego wyjaśnienia dla wszystkich przypadków. Proponowane funkcje obejmują trwałe wyciszenie programów linii płciowej w komórkach somatycznych, kontrolę dawki genów czy rozwiązywanie konfliktów genetycznych. W konkretnych grupach część funkcji jest dobrze wsparta danymi, a część pozostaje przedmiotem badań. Samo szerokie występowanie zjawiska wskazuje, że eliminacja DNA ewoluowała niezależnie wielokrotnie.
W organizmie człowieka komórki również gromadzą różne mutacje somatyczne, ale są to w dużej mierze indywidualne, losowe zmiany. Programowana eliminacja genomu jest powtarzalnym procesem rozwojowym: określony materiał jest systematycznie usuwany z przewidywalnych linii komórek. Dlatego warto traktować ją jako odrębną strategię organizacji genomu, a nie ekstremalny przykład zwykłego nagromadzenia mutacji.
Genom linii płciowej staje się archiwum pełniejszym niż genom ciała
Jeśli część DNA ma znaczenie tylko dla rozrodu, organizm może zachować ją w komórkach przeznaczonych do kolejnego pokolenia, a usunąć z komórek somatycznych. W takim systemie pytanie „jaki genom ma ten gatunek?” wymaga doprecyzowania, o której linii komórkowej mówimy. Dziedziczenie i codzienne funkcjonowanie mogą opierać się na różnych fizycznych wersjach genomu.
Nicienie pokazały zjawisko już w XIX wieku
Theodor Boveri badał podziały w zarodkach pasożytniczych nicieni i zauważył, że w komórkach przeznaczonych do tworzenia ciała chromosomy rozpadają się, a część materiału nie trafia do jąder potomnych. Zjawisko nazwane później chromatin diminution stało się jednym z klasycznych dowodów na to, że los chromosomów może być powiązany z różnicowaniem linii komórkowych. Dzisiejsze sekwencjonowanie pozwala już dokładnie określać, jakie regiony są usuwane.
Podobny pomysł pojawił się niezależnie w odległych liniach
Programowaną eliminację opisano u nicieni, widłonogów, minogów, śluzic, ptaków i innych grup, lecz szczegóły mechanizmu są odmienne. Tak szeroki, rozproszony układ na drzewie życia sugeruje wielokrotne niezależne powstanie. Ewolucja najwyraźniej więcej niż raz wykorzystała radykalne rozwiązanie: zamiast tylko wyciszyć zestaw genów w komórkach somatycznych, można fizycznie usunąć część DNA z ich chromosomów.
Usunięte DNA nie musi być genetycznie „bezużyteczne”
Sekwencja eliminowana z komórek somatycznych może zawierać geny ważne właśnie w linii płciowej. Fizyczne usunięcie z soma gwarantuje, że nie zostaną przypadkowo uruchomione w niewłaściwych komórkach i może redukować koszt utrzymywania określonych programów. W niektórych liniach funkcja eliminacji pozostaje jednak niejasna. Nie należy więc traktować całego odrzucanego DNA jako śmieci — jego znaczenie trzeba ustalać osobno dla konkretnego organizmu i zestawu sekwencji.