W jednej komórce mogą współistnieć różne wersje mitochondrialnego DNA
Komórka zawiera wiele mitochondriów, a każde może mieć wiele kopii własnego małego genomu. Dlatego organizm nie musi posiadać jednego jednolitego wariantu mitochondrialnego DNA. Heteroplazmia oznacza współistnienie co najmniej dwóch wariantów mtDNA w tej samej osobie, tkance lub komórce. Ich proporcje mogą różnić się między tkankami i zmieniać z czasem wskutek losowej segregacji, replikacji oraz selekcji na poziomie komórek i mitochondriów. Dla niektórych patogennych wariantów znaczenie kliniczne pojawia się dopiero po przekroczeniu określonego udziału zmutowanego mtDNA, przy czym próg zależy od mutacji i tkanki. Dziedziczenie mitochondrialne jest więc ilościowe, a nie tylko „wariant obecny albo nieobecny”.

Jedna komórka ma wiele genomów mitochondrialnych
W jądrze komórki somatycznej zwykle znajdują się po dwie kopie większości autosomalnych loci. Mitochondria działają inaczej: w komórce mogą być setki lub tysiące mitochondriów i kopii mtDNA. Ten wielokopijny system sprawia, że nowa mutacja mitochondrialna nie musi od razu zastąpić wszystkich pozostałych cząsteczek. Może istnieć obok wariantu dominującego.
Jeśli wszystkie wykrywane kopie mtDNA mają dany wariant, mówi się o homoplazmii. Gdy współistnieją różne warianty, mamy heteroplazmię. Nie jest to rzadkie zjawisko ograniczone wyłącznie do ciężkich chorób: czułe metody sekwencjonowania wykrywają niskopoziomową heteroplazmię u wielu zdrowych osób. Biologiczne znaczenie zależy od rodzaju zmiany oraz jej udziału.
Proporcja może być inna w mięśniu niż we krwi
Mitochondria i ich genomy są rozdzielane podczas kolejnych podziałów komórkowych, a poszczególne warianty mogą również replikować się z odmienną dynamiką. Dlatego linie komórkowe mogą z czasem osiągać różne poziomy heteroplazmii. Próbka krwi nie zawsze odzwierciedla więc dokładnie proporcję mtDNA w mięśniu, mózgu czy innym narządzie.
Dla wielu patogennych wariantów komórka może tolerować pewien udział zmutowanego mtDNA dzięki obecności sprawnych kopii. Gdy proporcja przekracza określony poziom, produkcja energii może stać się niewystarczająca. Ten próg zależy od konkretnej mutacji, typu komórki, zapotrzebowania energetycznego i innych czynników. Dlatego nie istnieje jedna procentowa granica obowiązująca dla wszystkich chorób mitochondrialnych.
Tkanki o dużym zapotrzebowaniu energetycznym bywają szczególnie wrażliwe
Mózg, mięśnie, serce czy siatkówka zużywają dużo energii, więc defekty fosforylacji oksydacyjnej mogą ujawniać się w nich wcześniej lub silniej. Jednak nawet w obrębie jednego narządu komórki mogą różnić się poziomem heteroplazmii. Powstaje biologiczna mozaika wydolności energetycznej, której nie da się opisać jednym wynikiem dla całego organizmu.
Podziały komórkowe, selekcja i losowe wahania liczby kopii mogą przesuwać udział wariantów. Niektóre mutacje zyskują lub tracą udział w określonych tkankach wraz z wiekiem. Oznacza to, że mtDNA jest populacją cząsteczek wewnątrz organizmu, a nie pojedynczym niezmiennym egzemplarzem genomu.
To komplikuje pojęcie dziedziczenia mitochondrialnego
Stwierdzenie „mtDNA dziedziczymy od matki” opisuje główną drogę transmisji u człowieka, ale nie mówi, jaką proporcję dwóch wariantów otrzyma konkretne dziecko. Jeśli matka jest heteroplazmatyczna, poszczególne oocyty mogą różnić się składem mtDNA. Zjawisko wąskiego gardła mitochondrialnego sprawia, że różnice te potrafią być duże — i jest to osobny, niezwykle ważny mechanizm dziedziczenia.
Losowy rozdział kopii może stworzyć mozaikę energetyczną
Podczas podziału komórki mitochondria i cząsteczki mtDNA nie są rozdzielane według prostego mechanizmu „po jednej kopii każdego wariantu”. Statystyczne wahania i późniejsza replikacja mogą sprawić, że potomne linie komórek stopniowo różnią się poziomem heteroplazmii. Jeśli wariant wpływa na oddychanie mitochondrialne, dwie sąsiednie komórki tej samej tkanki mogą przekroczyć próg funkcjonalny w różnym momencie.
Selekcja może działać wewnątrz komórki
Wariant mtDNA może mieć inną szybkość replikacji albo wpływać na sprawność mitochondrium, co zmienia jego los podczas rozwoju i starzenia. Selekcja nie zawsze działa w kierunku najbardziej korzystnym dla całego organizmu; może zachodzić na poziomie cząsteczek, organelli, komórek i tkanek. Heteroplazmia jest więc miniaturową populacją genetyczną z własnym dryfem i selekcją wewnątrz jednego ciała.
Mitochondrialny genom nie działa sam
Większość białek potrzebnych mitochondrium jest kodowana w jądrze, a mtDNA dostarcza tylko niewielką część składników systemu energetycznego oraz własne RNA. Fenotyp wariantu mitochondrialnego zależy więc od współpracy dwóch genomów. Ten sam poziom heteroplazmii może mieć różny skutek przy innym tle jądrowym, stanie metabolicznym lub w innej tkance. Dziedziczenie mitochondrialne jest przez to przykładem silnej interakcji między dwoma systemami genetycznymi w jednej komórce. Z perspektywy genetycznej organizm jest tu gospodarzem wielu częściowo konkurujących kopii genomu organellowego, a nie posiadaczem pojedynczej niezmiennej sekwencji mitochondrialnej. Ta wielokopijność jest kluczowa dla zrozumienia całego zjawiska.