Biologia i przyrodaGeny, chromosomy i niezwykła biologia dziedziczenia

Ludzki X i Y muszą znaleźć wspólny skrawek, by prawidłowo rozdzielić się w mejozie

Chromosomy X i Y człowieka różnią się od siebie na większości długości, ale podczas powstawania plemników nadal muszą utworzyć parę i zostać poprawnie rozdzielone. Umożliwia to przede wszystkim niewielki region pseudoautosomalny PAR1 na końcach obu chromosomów, gdzie sekwencje są homologiczne. W męskiej mejozie rekombinacja w PAR1 jest praktycznie obowiązkowa: crossover tworzy fizyczne połączenie pomagające X i Y ustawić się jako para i rozejść do przeciwnych komórek potomnych. Geny w PAR dziedziczą się przez to inaczej niż typowe geny sprzężone z X lub Y — mogą przechodzić między tymi chromosomami przez rekombinację.

Chromosomy X i Y w ludzkiej metafazie; na zielono zaznaczono region pseudoautosomalny PAR1 obecny na krótkich ramionach obu chromosomów.
Chromosomy X i Y w ludzkiej metafazie; na zielono zaznaczono region pseudoautosomalny PAR1 obecny na krótkich ramionach obu chromosomów.Steffen Dietzel, Dietzel65, CC BY 3.0, via Wikimedia Commons · CC BY 3.0

Prawie cała para nie jest parą homologów

Autosomalne chromosomy w parze mają odpowiadające sobie sekwencje na niemal całej długości. X i Y po milionach lat ewolucji różnią się dramatycznie: Y utracił wiele sekwencji homologicznych z X i większość jego długości nie rekombinuje z X. To stwarza problem w mejozie, bo prawidłowe parowanie homologów zwykle opiera się właśnie na podobieństwie sekwencji.

Na końcu krótkiego ramienia X i Y znajduje się PAR1, region o homologicznych sekwencjach. To właśnie tam chromosomy mogą się sparować i przeprowadzić crossover. Człowiek ma także mniejszy PAR2 na drugim końcu, ale jego rola w obowiązkowym parowaniu jest inna; kluczowe dla segregacji X i Y podczas spermatogenezy jest PAR1.

Crossover pełni funkcję mechaniczną

Rekombinacja kojarzy się głównie z tworzeniem nowych kombinacji alleli. W mejozie ma jednak drugi, fundamentalny skutek: wraz z kohezją chromatyd tworzy chiazmatę, która pomaga utrzymać homologiczne chromosomy razem do czasu ich prawidłowego rozdziału. Dla X i Y jedyny mały homologiczny obszar musi wykonać ogromną część tej mechanicznej pracy.

PAR1 jest bardzo mały w porównaniu z autosomem, a mimo to w praktycznie każdej prawidłowej męskiej mejozie powinien wystąpić crossover. Oznacza to niezwykle wysoką częstość rekombinacji w przeliczeniu na jednostkę długości DNA. Jest to dobry przykład, że mapy genetyczne nie są prostym odzwierciedleniem fizycznych megabaz: krótki region może mieć ogromne znaczenie rekombinacyjne.

Gen w PAR nie zachowuje się jak typowy gen X-zależny

Ponieważ PAR istnieje zarówno na X, jak i Y i może między nimi rekombinować, allele w tym regionie mogą przechodzić z jednej kategorii chromosomu płciowego do drugiej. W rodowodzie ich dziedziczenie bardziej przypomina gen autosomalny niż gen leżący w nierozpoznającej homologii części X. Stąd nazwa „pseudoautosomalny”.

Jeżeli X i Y nie utworzą prawidłowego połączenia w PAR1, rośnie ryzyko nieprawidłowego rozdziału w mejozie. Zmiany usuwające lub zaburzające istotne fragmenty PAR mogą wpływać na płodność i liczbę chromosomów płciowych w gametach. Nie jest więc to nieistotna pozostałość homologii, lecz funkcjonalny obszar ważny dla spermatogenezy.

PAR jest resztką dawnej wspólnej historii

X i Y powstały ewolucyjnie z dawnej pary autosomów. Stopniowe zahamowanie rekombinacji na coraz większych fragmentach protochromosomów płciowych doprowadziło do ich różnicowania. Regiony pseudoautosomalne są tymi obszarami, w których homologiczność i rekombinacja przetrwały. Można więc patrzeć na PAR jak na aktywną pozostałość dawnej pary.

Najbardziej kontrintuicyjne jest skalowanie: kilka megabaz na końcu chromosomu pomaga zdecydować o prawidłowym rozdziale całych X i Y. Ogromna większość obu chromosomów nie musi bezpośrednio rekombinować ze sobą, jeśli ten mały most homologii utworzy właściwe połączenie.

Rekombinacja to również inżynieria podziału komórki

PAR1 przypomina, że crossing-over nie jest dodatkiem służącym wyłącznie tworzeniu różnorodności potomstwa. W określonych miejscach jest częścią mechaniki segregacji chromosomów. Genetyczne „tasowanie kart” i fizyczne utrzymywanie homologów są dwoma skutkami tego samego procesu.

Pierwszy region pseudoautosomalny PAR1 jest niewielki względem całych chromosomów X i Y, a mimo to podczas męskiej mejozy musi pomóc stworzyć fizyczne połączenie homologów. Z tego powodu częstość rekombinacji w przeliczeniu na jednostkę długości DNA jest tam bardzo wysoka. Chromosomy, które przez większość długości nie są homologiczne, koncentrują kluczową wymianę w wąskim wspólnym odcinku.

Geny pseudoautosomalne mają nietypowy rodowód

Gen położony w PAR może być przekazywany z X na Y przez rekombinację i nie zachowuje się jak typowy gen sprzężony z X. Przykładem jest SHOX w PAR1, którego dawka zależy od liczby kopii regionu pseudoautosomalnego. To przypomina, że klasyfikacja „gen na X” nie zawsze wystarcza do przewidzenia sposobu dziedziczenia; liczy się dokładne położenie względem granicy rekombinującej domeny.

Mały region ma konsekwencje dla płodności

Jeśli X i Y nie utworzą prawidłowego połączenia w PAR i nie przejdą potrzebnej rekombinacji, rośnie ryzyko błędnej segregacji w pierwszym podziale mejotycznym. Dlatego uszkodzenia lub rearanżacje regionu pseudoautosomalnego mogą zaburzać spermatogenezę. Paradoksalnie więc bardzo niewielka część chromosomów płciowych jest kluczowa dla mechanicznego zachowania dwóch ogromnych struktur podczas całej mejozy.

#chromosom X#chromosom Y#crossing-over#mejoza#PAR1#rekombinacja
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki