Gen PRDM9 pomaga wyznaczać, gdzie chromosomy ssaków będą się rekombinować
Crossing-over u człowieka i myszy nie pojawia się równomiernie w całym genomie. Rekombinacja skupia się w krótkich regionach zwanych hotspotami, a jednym z głównych czynników wybierających ich położenie jest białko PRDM9. Jego domena palców cynkowych rozpoznaje określone motywy DNA, a domena enzymatyczna modyfikuje histony w sąsiedztwie, pomagając przygotować miejsce do mejotycznego pęknięcia DNA. Co wyjątkowe, region wiążący DNA w PRDM9 bardzo szybko ewoluuje, dlatego różne allele mogą wskazywać różne zestawy hotspotów. Mapa miejsc, w których genom jest tasowany, sama jest więc cechą dziedziczną i ewolucyjnie zmienną.

Rekombinacja ma własną mapę
Jeżeli crossing-over byłby całkowicie losowy, liczba zdarzeń na jednostkę długości DNA byłaby mniej więcej podobna. W praktyce u ssaków widać regiony o znacznie podwyższonej częstości inicjacji rekombinacji oraz szerokie obszary, gdzie jest ona rzadsza. Hotspoty są krótkimi fragmentami, w których częściej powstają programowane dwuniciowe pęknięcia rozpoczynające rekombinację.
PRDM9 zawiera tandem palców cynkowych zdolnych do wiązania określonych motywów DNA. Różne wersje tej domeny rozpoznają inne sekwencje. Po związaniu PRDM9 modyfikuje histony w otoczeniu, m.in. przez metylację określonych lizyn histonu H3, tworząc środowisko sprzyjające rekrutacji kolejnych elementów aparatu rekombinacyjnego.
Gen steruje miejscami pęknięć, a nie sam wymienia DNA
PRDM9 nie jest nożyczkami wykonującymi crossover. Pomaga wybrać lokalizacje, które mają zostać oznaczone jako potencjalne hotspoty. Właściwe pęknięcie tworzy inna maszyneria, a później rozbudowane szlaki naprawy decydują, czy zdarzenie zakończy się crossoverem czy non-crossoverem. To ważne rozróżnienie między wyborem adresu a wykonaniem całej reakcji.
Domena palców cynkowych jest niezwykle zmienna. Dwa allele PRDM9 mogą preferować inne motywy DNA, a przez to aktywować odmienne zestawy hotspotów. Oznacza to, że wzór rekombinacji nie jest tylko stałą właściwością chromosomu — częściowo zależy od genotypu osobnika kodującego regulator rozpoznający DNA.
Hotspoty mają paradoks samoniszczenia
Jeżeli PRDM9 preferencyjnie rozcina określony motyw na jednym homologu, naprawa może wykorzystać drugi homolog jako matrycę i z czasem prowadzić do utraty wersji motywu lepiej wiążącej PRDM9. W ten sposób aktywne hotspoty mają tendencję do erozji. Szybka ewolucja palców cynkowych PRDM9 może przesuwać rekombinację na nowe motywy, tworząc dynamiczny krajobraz.
Mechanizm PRDM9 nie jest uniwersalny dla wszystkich eukariontów ani nawet wszystkich kręgowców. Gatunki pozbawione funkcjonalnego PRDM9 mogą kierować pęknięcia ku innym cechom chromatyny, na przykład regionom regulatorowym. To kolejny przykład, że podstawowy proces mejozy może być organizowany różnymi molekularnymi strategiami.
Położenie crossoverów wpływa na dziedziczenie całych regionów
Geny położone blisko siebie są zwykle sprzężone, ale częstotliwość ich rozdzielania zależy od lokalnej rekombinacji. Zmiana hotspotów może więc w długiej skali wpływać na układ haplotypów, tempo mieszania wariantów i sposób, w jaki selekcja działa na sąsiednie loci. PRDM9 łączy pojedynczy gen regulatorowy z geograficzną mapą dziedziczenia całego genomu.
W pewnych krzyżówkach podgatunków myszy różnice w PRDM9 i sekwencjach jego miejsc wiązania uczestniczą w zaburzeniach mejozy mieszańców. To jeden z powodów, dla których gen stał się ważny nie tylko dla genetyków rekombinacji, ale także dla badań nad barierami reprodukcyjnymi i ewolucją genomów.
Genom ma nie tylko sekwencję, lecz także dziedziczną mapę tasowania
Najciekawsza intuicja brzmi: dwa osobniki mogą mieć podobny układ chromosomów, ale różnić się tym, gdzie ich komórki płciowe najchętniej rozpoczynają rekombinację. PRDM9 jest jednym z głównych powodów tej zmienności u człowieka i myszy.
PRDM9 zawiera szereg palców cynkowych, których sekwencja określa preferowane motywy DNA. Allele różniące się układem palców wiążą inne miejsca, więc zmiana jednego genu może przesunąć tysiące potencjalnych hotspotów w całym genomie. To rzadki przypadek, w którym gen koduje coś w rodzaju „programowalnego czytnika” wskazującego maszynerii mejozy obszary do rozpoczęcia rekombinacji.
Hotspot może niszczyć własny motyw
Podczas naprawy pęknięcia informacja z nieprzeciętego homologu może być kopiowana do przeciętego chromosomu. Jeśli wariant wiązany silniej przez PRDM9 jest częściej cięty, konwersja genowa może z czasem zmniejszać częstość samego motywu sprzyjającego hotspotowi. To tzw. paradoks hotspotów. Ewolucja nowych wariantów PRDM9 może przenosić aktywność do świeżych miejsc i stale przebudowywać mapę rekombinacji.
Mapa hotspotów może zmieniać się szybciej niż reszta genomu
Ponieważ domena palców cynkowych PRDM9 szybko ewoluuje, blisko spokrewnione populacje lub gatunki mogą korzystać z innych zestawów hotspotów mimo bardzo podobnej sekwencji pozostałej części genomu. To sprawia, że lokalizacja rekombinacji jest cechą ewolucyjnie dynamiczną. W liniach pozbawionych funkcjonalnego PRDM9 pęknięcia mejotyczne są kierowane innymi właściwościami chromatyny, co dodatkowo pokazuje, że nie istnieje jeden uniwersalny system wyznaczania hotspotów u wszystkich kręgowców.