Biologia i przyrodaGeny, chromosomy i niezwykła biologia dziedziczenia

Około 8% ludzkiego genomu pochodzi od dawnych retrowirusów

Część DNA człowieka jest pozostałością po infekcjach, które wydarzyły się u naszych bardzo odległych przodków. Gdy retrowirus zakaził komórkę linii płciowej i jego DNA zostało włączone do chromosomu, insercja mogła zostać odziedziczona przez potomstwo jak zwykły fragment genomu. Tak powstawały endogenne retrowirusy. Rozpoznawalne sekwencje HERV stanowią około 8% ludzkiego genomu. Zdecydowana większość jest dziś silnie zmutowana i nie tworzy zakaźnych wirusów, ale niektóre ich fragmenty zostały w toku ewolucji wykorzystane jako elementy regulacyjne, a pewne wirusowe geny zostały przejęte do funkcji gospodarza.

Schemat organizacji genomowej retrowirusa z pracy klasyfikującej ludzkie retrowirusy endogenne; pozostałości takich dawnych infekcji są częścią ludzkiego genomu.
Schemat organizacji genomowej retrowirusa z pracy klasyfikującej ludzkie retrowirusy endogenne; pozostałości takich dawnych infekcji są częścią ludzkiego genomu.Vargiu, L., Rodriguez-Tomé, P., Sperber, G.O. et al., CC BY 4.0, via Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Infekcja, która stała się dziedziczna

Retrowirus w normalnym cyklu przepisuje swój genom RNA na DNA i integruje to DNA z chromosomem zakażonej komórki. Zwykła infekcja komórki skóry czy nabłonka kończy się wraz z życiem tej komórki. Jeżeli jednak integracja nastąpi w komórce linii płciowej i osobnik pozostawi potomstwo, wirusowa sekwencja może znaleźć się w genomie zygoty. Od tej chwili jej dalszy los nie zależy już od kolejnych infekcji: może być przekazywana pionowo z rodzica na dziecko jako część chromosomu.

Klasyczny prowirus ma charakterystyczny układ elementów, m.in. geny odpowiadające dawnym gag, pol i env oraz sekwencje LTR na końcach. W starych insercjach ten układ jest zazwyczaj mocno zniszczony przez mutacje, delecje i rekombinacje. Mimo to porównania sekwencji pozwalają zidentyfikować ogromną liczbę fragmentów o retrowirusowym pochodzeniu. Łącznie ludzkie endogenne retrowirusy zajmują około 8% genomu — więcej niż sekwencje kodujące białka w klasycznych genach.

Większość to nie uśpione zakaźne wirusy

Popularne sformułowanie „mamy w DNA wirusy” wymaga ważnego zastrzeżenia. Większość HERV to nie kompletne, gotowe do przebudzenia patogeny. Przez miliony lat gromadziły zmiany, które uszkodziły otwarte ramki odczytu, białka wirusowe i inne elementy potrzebne do pełnego cyklu replikacyjnego. Poszczególne loci mogą być transkrybowane albo zachowywać fragmenty dawnych funkcji, ale nie należy z tego wyciągać wniosku, że 8% naszych chromosomów stanowią działające wirusy.

Sekwencja, która pierwotnie służyła wirusowi, może później zostać wykorzystana przez gospodarza. LTR-y zawierają sygnały regulujące transkrypcję i po integracji mogą wpływać na sąsiednie geny. Najbardziej spektakularne przykłady kooptacji dotyczą białek wywodzących się z wirusowych genów env, które w różnych liniach ssaków zostały wykorzystane w biologii łożyska. Takie przypadki nie oznaczają, że wszystkie HERV są funkcjonalne, lecz pokazują, że ewolucja potrafi przerabiać odziedziczony materiał na nowe zastosowania.

Każda insercja ma własną historię

Mówienie o HERV jako o jednej rzeczy jest uproszczeniem. Ludzkie endogenne retrowirusy należą do licznych rodzin, które wchodziły do genomów przodków naczelnych w różnych okresach. Niektóre insercje są bardzo stare i wspólne dla wielu ssaków, inne pojawiły się później w konkretnej linii. Dlatego dwa fragmenty HERV mogą być równie „wirusowe” z pochodzenia, ale całkowicie różnić się wiekiem, stopniem uszkodzenia i wpływem na ekspresję pobliskich genów.

To również zapis dawnych epidemii

Jeżeli dana insercja jest obecna w odpowiadającym sobie miejscu u wielu spokrewnionych gatunków, można wnioskować, że weszła do genomu przed rozdzieleniem ich linii ewolucyjnych. Endogenne retrowirusy są więc rodzajem molekularnych skamieniałości: nie zachowują wyglądu dawnego wirusa w sposób doskonały, ale pozwalają odtwarzać część historii kontaktów gospodarzy z retrowirusami, której nie dałoby się poznać z tradycyjnych skamieniałości.

Granica między „własnym” a „obcym” DNA jest historyczna

Po milionach lat wirusowa insercja może być przekazywana dokładnie tym samym mechanizmem co każdy inny fragment chromosomu. To pokazuje, że określenia „genom gospodarza” i „DNA wirusa” opisują pochodzenie, ale nie zawsze dzisiejszy status sekwencji. Gdy element raz wejdzie do linii płciowej i utrwali się w populacji, staje się częścią dziedzicznej historii gatunku — nawet jeśli jego najdalszym źródłem była infekcja.

Wirusowy gen może zostać udomowiony

Najbardziej znanym przykładem ewolucyjnego przejęcia genów retrowirusowych są syncytyny — białka wywodzące się z wirusowych genów otoczki, które w kilku liniach ssaków zostały niezależnie wykorzystane w funkcjonowaniu łożyska. Dawne białko służące wirusowi do łączenia błon komórkowych mogło zostać wykorzystane przez gospodarza w procesie fuzji komórek trofoblastu. Nie oznacza to, że wszystkie HERV mają funkcję; przeciwnie, ogromna część to zmutowane pozostałości. Przykład pokazuje jednak, że pasożytnicza sekwencja może z czasem zostać wbudowana w normalną biologię gospodarza.

Jak genom unieszkodliwia dawne wirusy

Po włączeniu prowirusowego DNA do linii płciowej dalsze pokolenia dziedziczą je razem z resztą chromosomu. Mutacje, delecje oraz mechanizmy epigenetycznego wyciszania stopniowo ograniczają zdolność większości takich sekwencji do tworzenia wirusów. Dwie identyczne końcowe sekwencje LTR początkowo obecne przy insercji mogą z czasem różnić się mutacjami, co bywa wykorzystywane do badania wieku integracji. Genom nie zawiera więc jednego „8-procentowego wirusa”, lecz tysiące pozostałości po zdarzeniach rozciągniętych na ogromną skalę czasu.

#DNA wirusowe#dziedziczenie#ewolucja#genom człowieka#HERV#retrowirusy
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki