Archeony w dnie morskim potrafią zużywać metan bez tlenu, zanim gaz wydostanie się do oceanu
W beztlenowych osadach morskich powstają duże ilości metanu. Można by oczekiwać, że gaz będzie po prostu dyfundował ku powierzchni, lecz na jego drodze działa mikrobiologiczny filtr. Archeony prowadzące anaerobowe utlenianie metanu wykorzystują CH₄ jako źródło energii, przekazując elektrony do odpowiednich akceptorów — często we współpracy z bakteriami redukującymi siarczany. W ten sposób znaczna część metanu może zostać przekształcona w węgiel nieorganiczny jeszcze w osadzie. Ten niewidzialny metabolizm ma znaczenie dla globalnego obiegu węgla i przepływu metanu między dnem morza a oceanem.
Metan powstaje tam, gdzie nie ma tlenu
W głębszych warstwach osadów morskich tlen jest szybko zużywany. Materia organiczna nadal jednak ulega rozkładowi, a mikroorganizmy przechodzą na inne akceptory elektronów. W najbardziej zredukowanych strefach metanogenne archeony mogą wytwarzać metan. Cząsteczki CH₄ zaczynają dyfundować ku górze, gdzie znajdują się inne związki chemiczne i inne społeczności mikrobów. Gdyby nic ich nie zatrzymywało, znacznie większa część tego gazu docierałaby do wody nad osadem.
Metan można utleniać bez tlenu
W świecie makroskopowym spalanie lub utlenianie metanu kojarzy się z tlenem. Archeony ANME pokazują, że biochemia nie musi korzystać z O₂. W anaerobowym utlenianiu metanu aktywowany jest CH₄, a elektrony ostatecznie trafiają do innych akceptorów. Kluczowy enzym jest spokrewniony z kompleksem Mcr używanym przez metanogeny do produkcji metanu, ale szlak pracuje w przeciwnym kierunku lub w jego funkcjonalnym odpowiedniku. To jeden z najbardziej eleganckich przykładów odwrócenia znanej chemii metabolicznej.
Współpraca z bakteriami
Klasycznie anaerobowe utlenianie metanu opisywano jako syntrofię archeonów ANME z bakteriami redukującymi siarczany. Archeony utleniają metan, a elektrony są przekazywane partnerowi, który wykorzystuje siarczan. Badania ujawniły również większą różnorodność układów i akceptorów, więc nie każda forma procesu musi wyglądać identycznie. Sedno jest jednak takie samo: metabolizm jednej grupy może być energetycznie możliwy dzięki ścisłemu sprzężeniu z inną reakcją chemiczną zachodzącą obok.
Mikrobiologiczny filtr w osadzie
Strefa, w której spotykają się metan napływający z głębi i siarczan przenikający z wody morskiej, może działać jak bariera biogeochemiczna. Węgiel z metanu jest przekształcany głównie w rozpuszczony węgiel nieorganiczny, a siarczan redukowany. Skuteczność takiego filtra zależy od miejsca, przepływów i warunków, dlatego nie należy mówić, że mikroorganizmy zatrzymują „cały” metan. Jednak bez ich działania strumień CH₄ opuszczający wiele osadów byłby wyraźnie większy.
Dlaczego ma to znaczenie dla klimatu
Metan jest silnym gazem cieplarnianym, dlatego interesuje nas, ile powstaje, gdzie jest zużywany i jaka część dociera do atmosfery. Anaerobowe utlenianie metanu jest jednym z procesów ograniczających emisję ze źródeł morskich, choć samo w sobie nie gwarantuje, że metan nigdy nie wydostanie się z oceanu. Znaczenie zjawiska jest szersze: pokazuje, że przepływ gazów między geosferą a atmosferą może być regulowany przez organizmy, których nie widać i które żyją w warstwie osadu o grubości zaledwie centymetrów lub metrów.
Produkcja i konsumpcja w jednej domenie życia
Szczególnie interesujące jest to, że archeony obejmują zarówno klasycznych producentów metanu, jak i organizmy zdolne go zużywać. Badania genów mcr i pokrewnych szlaków pokazały większą różnorodność metabolizmu metanu, niż zakładano jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Zamiast prostego podziału „jedne mikroby produkują, inne spalają”, istnieje ewolucyjnie powiązany zestaw procesów, które mogą działać w różnych kierunkach i kontrolować przepływ jednego z najważniejszych związków w globalnym cyklu węgla.
Metabolizm, którego nie widać na powierzchni
Anaerobowe utlenianie metanu odbywa się w ciemnym osadzie i zwykle nie pozostawia widowiskowego śladu, dlatego przez długi czas łatwo było je przeoczyć. Dopiero połączenie profili chemicznych, izotopów i identyfikacji mikroorganizmów ujawniło skalę zjawiska. To przypomnienie, że globalne strumienie gazów mogą być kontrolowane przez cienkie, niewidoczne warstwy aktywności biologicznej.