Mikroorganizmy — niewidzialny świat, który napędza biosferę - ciekawostki, fakty, historie

Archeony w dnie morskim potrafią zużywać metan bez tlenu, zanim gaz wydostanie się do oceanu

W beztlenowych osadach morskich powstają duże ilości metanu. Można by oczekiwać, że gaz będzie po prostu dyfundował ku powierzchni, lecz na jego drodze działa mikrobiologiczny filtr. Archeony prowadzące anaerobowe utlenianie metanu wykorzystują CH₄ jako źródło energii, przekazując elektrony do odpowiednich akceptorów — często we współpracy z bakteriami redukującymi siarczany. W ten sposób znaczna część metanu może zostać przekształcona w węgiel nieorganiczny jeszcze w osadzie. Ten niewidzialny metabolizm ma znaczenie dla globalnego obiegu węgla i przepływu metanu między dnem morza a oceanem.

Bakteria Wolbachia potrafi zmieniać sposób rozmnażania zwierzęcia, aby zwiększyć własne szanse dziedziczenia

Wolbachia żyje wewnątrz komórek ogromnej liczby stawonogów i jest przekazywana głównie przez jaja. Samce są dla takiego symbionta ewolucyjnym „ślepym zaułkiem”, bo zwykle nie przekazują cytoplazmy potomstwu. W różnych gospodarzach Wolbachia wykształciła więc niezwykłe strategie zwiększające udział zakażonych samic: może wywoływać partenogenezę, feminizację genetycznych samców, zabijanie męskich zarodków albo niezgodność cytoplazmatyczną, w której potomstwo zakażonego samca z niezakażoną samicą ginie. Bakteria może więc zmienić strukturę płci i sukces rozrodczy całej populacji gospodarza.

Bakterie anammox usuwają azot z wody, łącząc amon z azotynem bez udziału tlenu

Przez wiele lat zakładano, że amon w środowisku beztlenowym nie może być bezpośrednio utleniany do azotu cząsteczkowego. Tymczasem bakterie anammox robią właśnie to: wykorzystują amon i azotyn, a końcowym produktem ich metabolizmu jest N₂. Odkryto je dopiero pod koniec XX wieku, choć proces ten okazuje się ważnym elementem naturalnego obiegu azotu, szczególnie w oceanach i osadach. Co więcej, komórki anammox mają specjalny przedział błonowy — anammoksosom — związany z niezwykłą biochemią tego metabolizmu.

Bakterie Geobacter potrafią oddawać elektrony do minerałów znajdujących się poza komórką

Dla człowieka oddychanie kojarzy się z tlenem w płucach, ale na poziomie komórkowym kluczowy jest przepływ elektronów do końcowego akceptora. Bakterie Geobacter mogą wykorzystywać nierozpuszczalne związki żelaza znajdujące się poza komórką. Muszą więc wyprowadzić elektrony przez osłony komórkowe do powierzchni minerału. W procesie uczestniczą cytochromy i przewodzące filamenty białkowe. Co ciekawe, słynne „bakteryjne nanodruty” okazały się bardziej złożone, niż początkowo sądzono: nowsze badania zmieniły interpretację roli pili i wskazały na filamenty z cytochromów.

Bakterie kablowe przewodzą elektrony przez osad na odległość liczoną w centymetrach

W morskim mule występują nitkowate bakterie, które funkcjonalnie przypominają mikroskopijne przewody. Jedna część filamentu może utleniać siarczek w głębszej, pozbawionej tlenu warstwie osadu, a elektrony są transportowane wzdłuż komórek do części znajdującej się bliżej powierzchni, gdzie dostępny jest tlen lub inny akceptor. Odległość może wynosić centymetry — gigantyczną skalę w porównaniu z rozmiarem pojedynczej bakterii. Dzięki temu reakcje chemiczne, które normalnie musiałyby zachodzić niemal obok siebie, zostają przestrzennie rozdzielone i połączone przepływem elektronów przez żywy filament.

Bakterie Myxococcus polują zespołowo, a podczas głodu budują wielokomórkowe owocniki

Myxococcus xanthus zaciera intuicyjną granicę między zachowaniem pojedynczej bakterii a zachowaniem grupy. Komórki pełzają po powierzchniach w rojach i potrafią zabijać inne mikroorganizmy, wykorzystując kontaktowe systemy ataku, enzymy i metabolity. Gdy brakuje pożywienia, tysiące komórek koordynują ruch i tworzą makroskopowe owocniki, wewnątrz których część populacji przekształca się w odporne myksospory. Nie jest to wielokomórkowe zwierzę ani kolonia z trwałymi tkankami, ale bakteryjny cykl życia zawiera komunikację, migrację grupową, drapieżnictwo i rozwój przestrzennej struktury.

Bakterie Pseudomonas syringae potrafią sprawić, że przechłodzona woda zamarza w temperaturze nawet bliskiej −2°C

Czysta mała kropla wody może pozostać ciekła znacznie poniżej 0°C, jeśli nie ma odpowiedniego miejsca, od którego rozpocznie się kryształ lodu. Niektóre bakterie, szczególnie Pseudomonas syringae, produkują na powierzchni duże białka nukleujące lód. Uporządkowane zespoły tych białek tworzą powierzchnię sprzyjającą ustawieniu cząsteczek wody w strukturę podobną do lodu i dramatycznie podnoszą temperaturę zamarzania. Zjawisko może zwiększać uszkodzenia mrozowe roślin, a po inaktywacji bakterii wykorzystuje się je nawet do sztucznego naśnieżania. Mikroorganizm potrafi więc wpływać na fizyczną przemianę fazową otaczającej go wody.

Bdellovibrio to bakteria, która wdziera się do innych bakterii i zjada je od środka

Bdellovibrio bacteriovorus jest jednym z najbardziej niezwykłych drapieżników w mikroświecie. Szybko pływająca komórka odnajduje odpowiednią bakterię Gram-ujemną, przyczepia się do niej i przedostaje do przestrzeni między jej błoną zewnętrzną a błoną cytoplazmatyczną. Tam przekształca ofiarę w zaokrąglony „bdelloplast”, rośnie kosztem jej składników i wydłuża się w filament. Dopiero po zużyciu zasobów dzieli się na kilka komórek potomnych, które rozrywają resztki gospodarza i wypływają szukać kolejnych ofiar. To pasożytnictwo i drapieżnictwo zamknięte w cyklu życia bakterii polującej na bakterie.

Całe ekosystemy głębinowych kominów hydrotermalnych mogą być zasilane energią chemiczną zamiast światłem

Kilometry pod powierzchnią oceanu nie dociera światło słoneczne, a mimo to wokół kominów hydrotermalnych mogą istnieć bardzo produktywne zbiorowiska zwierząt. Podstawę ich sieci pokarmowych tworzą chemoautotroficzne bakterie i archeony. Wykorzystują energię uwalnianą podczas utleniania zredukowanych związków pochodzących z płynów hydrotermalnych — między innymi siarkowodoru, wodoru czy metanu — i zużywają ją do wiązania CO₂ w materię organiczną. Część żyje swobodnie, a część jako symbionty zwierząt. Odkrycie takich ekosystemów w 1977 roku zmieniło wyobrażenie o tym, skąd biosfera może czerpać energię.

Jedna bakteria potrafi wykonać cały proces nitryfikacji, który przez ponad stulecie dzielono między dwie grupy mikroorganizmów

Od czasów XIX-wiecznych badań nitryfikację przedstawiano jako klasyczny mikrobiologiczny podział pracy: jedna grupa utlenia amoniak do azotynu, a druga azotyn do azotanu. W 2015 roku dwa zespoły niezależnie opisały bakterie Nitrospira zdolne do wykonania obu etapów. Zjawisko nazwano comammox — complete ammonia oxidation. Odkrycie było zaskakujące nie dlatego, że reakcja jest chemicznie niemożliwa, lecz dlatego, że przez około sto lat nikt nie znał organizmu łączącego oba zestawy enzymów. Pokazało to, jak długo nawet fundamentalny element obiegu pierwiastka może skrywać nieznaną strategię.

Jedna komórka orzęska może mieć dwa jądra z dwoma różnymi zadaniami: jedno dziedziczy, drugie zarządza codziennym życiem

U większości eukariontów jedno jądro jednocześnie przechowuje materiał dziedziczny i dostarcza instrukcji do bieżącej pracy komórki. Orzęski rozdzieliły te role. Mikronukleus pełni funkcję linii płciowej: zachowuje genom przekazywany następnym pokoleniom i zwykle jest mało aktywny transkrypcyjnie. Makronukleus jest jądrem somatycznym, z którego intensywnie odczytywane są geny potrzebne do metabolizmu i wzrostu. Po rozmnażaniu płciowym stary makronukleus jest usuwany, a nowy powstaje z kopii genomu mikronuklearnego po rozległej przebudowie DNA. Jedna komórka posiada więc jednocześnie „archiwum” i „wersję roboczą” genomu.

Jednym z najważniejszych fotosyntetyków Ziemi jest bakteria mniejsza od wielu innych bakterii

Prochlorococcus to maleńka cyjanobakteria żyjąca przede wszystkim w ciepłych, ubogich w składniki pokarmowe częściach oceanów. Pojedyncza komórka ma mniej więcej pół mikrometra średnicy, lecz ogromna liczebność sprawia, że cały rodzaj jest jednym z najważniejszych producentów materii organicznej w morzach. To dobry przykład biologicznej skali, której nie da się ocenić po rozmiarze pojedynczego organizmu: komórki ledwie widoczne nawet pod zwykłym mikroskopem mogą łącznie uczestniczyć w znaczącej części fotosyntezy oceanicznej i zasilać rozległe sieci pokarmowe.

Mikroorganizmy pomogły przeobrazić atmosferę Ziemi w świat bogaty w tlen

Przez dużą część historii Ziemi atmosfera zawierała bardzo mało wolnego tlenu. Przełom był związany z fotosyntezą tlenową rozwiniętą przez cyjanobakterie: wykorzystywały wodę jako źródło elektronów, a tlen uwalniały jako produkt uboczny. Samo pojawienie się takiego metabolizmu nie natleniło jednak planety od razu — tlen był najpierw pochłaniany przez liczne „zlewy” chemiczne, między innymi zredukowane minerały i gazy. Dopiero gdy bilans zaczął sprzyjać akumulacji O₂, około 2,4 miliarda lat temu rozpoczęła się wielka zmiana atmosferyczna zwana Wielkim Zdarzeniem Oksydacyjnym.

Morskie bakterie mogą czerpać energię ze światła bez chlorofilu i bez klasycznej fotosyntezy

Wiele bakterii oceanicznych posiada proteorodopsynę — białko błonowe podobne funkcjonalnie do prostego napędzanego światłem generatora gradientu protonowego. Po pochłonięciu fotonu proteorodopsyna zmienia kształt i wypompowuje proton na zewnątrz błony. Powstający gradient może zasilać syntezę ATP i pomagać komórce przetrwać, zwłaszcza gdy brakuje pożywienia. Taka bakteria nie musi przy tym wiązać CO₂ jak roślina: może nadal być heterotrofem wykorzystującym materię organiczną jako źródło węgla, a światło traktować jako dodatkowy zastrzyk energii. To osobny sposób fototrofii, szeroko rozpowszechniony w morzach.

Mszyce są metabolicznie uzależnione od bakterii żyjących wewnątrz specjalnych komórek ich ciała

Sok roślinny, którym żywią się mszyce, zawiera dużo cukrów, ale jest ubogi lub źle zbilansowany pod względem części niezbędnych aminokwasów. Mszyce rozwiązują problem dzięki bakterii Buchnera aphidicola. Symbiont żyje wewnątrz specjalnych komórek zwanych bakteriocytami i wytwarza związki, których gospodarz sam nie może uzyskać w odpowiedniej ilości. Ewolucyjna współpraca trwa tak długo, że genom Buchnera został silnie zredukowany, a obaj partnerzy stali się od siebie zależni. To nie bakteria przypadkiem pomagająca owadowi, lecz metaboliczny układ, w którym dwa organizmy wspólnie składają pełniejszy zestaw szlaków biosyntezy.

Największa znana pojedyncza komórka bakteryjna może mieć ponad centymetr długości

Bakterie kojarzymy z organizmami widocznymi dopiero pod mikroskopem, ale Thiomargarita magnifica łamie tę intuicję. Jej nitkowata pojedyncza komórka może przekraczać centymetr długości i jest widoczna gołym okiem. Rekordowy rozmiar wiąże się z niezwykłą budową: większość objętości zajmuje wielka wakuola, która spycha aktywną cytoplazmę ku powierzchni, a liczne kopie genomu i rybosomy są skupione w błoniastych przedziałach nazwanych „pepins”. Nie jest to więc kolonia wyglądająca jak jedna bakteria, lecz jedna gigantyczna komórka o organizacji, która komplikuje prosty podział na „proste bakterie” i „złożone eukarionty”.

Niektóre cyjanobakterie rozwiązują konflikt między fotosyntezą i wiązaniem azotu przez podział pracy między komórkami

Enzym nitrogenaza pozwala przekształcać atmosferyczny azot N₂ w związki użyteczne biologicznie, ale jest bardzo wrażliwy na tlen. To szczególny problem dla cyjanobakterii, które same produkują O₂ podczas fotosyntezy. Część nitkowatych gatunków rozwiązała ten konflikt, różnicując wybrane komórki w heterocysty. Heterocysta ogranicza powstawanie i dopływ tlenu, intensywnie oddycha i tworzy warunki odpowiednie dla nitrogenazy. Sąsiednie komórki dostarczają jej związki węgla, a ona oddaje im związany azot — bakteryjna nić działa więc jak prosty organizm z podziałem pracy.

Okrzemki budują wokół siebie precyzyjne szklane pancerzyki i jednocześnie napędzają dużą część produkcji oceanów

Okrzemki są jednokomórkowymi glonami otoczonymi frustulą — dwuczęściową ścianą komórkową z uwodnionej krzemionki, czyli materiału chemicznie zbliżonego do szkła. Każdy gatunek tworzy charakterystyczny system porów i ornamentów w skali mikro- i nanometrów. Te „szklane pudełka” nie są tylko piękną konstrukcją: okrzemki należą do najważniejszych producentów pierwotnych oceanów, odpowiadając według szacunków za około jedną piątą globalnej produkcji pierwotnej. Po śmierci część ich krzemionkowych skorupek i związanej z nimi materii opada w głąb, łącząc cykl krzemu z biologiczną pompą węglową.

Promieniotwórczość skał może rozbijać wodę i pośrednio zasilać mikroorganizmy kilometrami pod ziemią

W głębokiej skorupie ziemskiej nie dociera światło, a dopływ materii z powierzchni może być bardzo ograniczony. Mimo to naturalny rozpad uranu, toru i potasu emituje promieniowanie jonizujące, które rozkłada cząsteczki wody — proces nazywany radiolizą. Jednym z produktów jest wodór H₂. Dla mikroorganizmów chemolitotroficznych wodór może być donorem elektronów i źródłem energii, wykorzystywanym np. w metanogenezie lub redukcji siarczanów. Badania głębokich wód szczelinowych w południowoafrykańskich skałach wykazały stężenia H₂ zgodne z istotną rolą radiolizy. Oznacza to, że energia rozpadu promieniotwórczego może przejść przez wodę do biologicznego metabolizmu.

W głębokich skałach mikroorganizmy mogą żyć tak wolno, że odnowienie ich biomasy zajmuje setki lub tysiące lat

Pod powierzchnią lądów i dna oceanicznego istnieje ogromna biosfera ukryta w porach osadów i szczelinach skał. W wielu takich miejscach brakuje światła, a dopływ świeżej materii organicznej jest minimalny. Komórki żyją więc przy strumieniach energii o wiele mniejszych niż mikroorganizmy hodowane w laboratorium. Analizy energetyczne głębokich osadów wskazują, że przeciętny obrót biomasy może trwać setki, a nawet tysiące lat. Nie oznacza to, że każda pojedyncza komórka żyje przez tysiąc lat, lecz że całe populacje odnawiają się w tempie niemal nieruchomym z ludzkiej perspektywy. Granica między wzrostem a samym podtrzymaniem życia staje się tam niezwykle cienka.

Zegar biologiczny cyjanobakterii można odtworzyć w probówce z trzech białek i ATP

Zegar dobowy kojarzy się z mózgiem, hormonami i całym organizmem, ale cyjanobakterie mają molekularny oscylator oparty na kilku białkach. W klasycznym eksperymencie z 2005 roku naukowcy zmieszali oczyszczone białka KaiA, KaiB i KaiC z ATP i uzyskali około 24-godzinne oscylacje fosforylacji KaiC — bez żywej komórki, DNA, transkrypcji i translacji. Sam rdzeń zegara potrafił więc „tykać” w probówce przez kolejne cykle. W komórce ten biochemiczny oscylator jest oczywiście sprzężony z metabolizmem i ekspresją genów, ale jego podstawowa rytmiczność może powstawać z interakcji zaledwie kilku cząsteczek.