Bakterie anammox usuwają azot z wody, łącząc amon z azotynem bez udziału tlenu
Przez wiele lat zakładano, że amon w środowisku beztlenowym nie może być bezpośrednio utleniany do azotu cząsteczkowego. Tymczasem bakterie anammox robią właśnie to: wykorzystują amon i azotyn, a końcowym produktem ich metabolizmu jest N₂. Odkryto je dopiero pod koniec XX wieku, choć proces ten okazuje się ważnym elementem naturalnego obiegu azotu, szczególnie w oceanach i osadach. Co więcej, komórki anammox mają specjalny przedział błonowy — anammoksosom — związany z niezwykłą biochemią tego metabolizmu.

Proces, którego miało nie być
Klasyczny obraz obiegu azotu zakładał, że amon jest utleniany w obecności tlenu, a azot cząsteczkowy powstaje głównie w denitryfikacji z azotanów i azotynów. Jeszcze w latach 70. rozważano teoretycznie możliwość beztlenowego utleniania amonu, ale brakowało organizmów, które faktycznie wykonywałyby taki proces. Dopiero obserwacje w instalacji oczyszczania ścieków na początku lat 90. pokazały, że amon znika w warunkach beztlenowych jednocześnie z azotynem. Później wykazano, że odpowiada za to odrębna grupa bakterii.
Chemia anammox
Nazwa pochodzi od anaerobic ammonium oxidation. W uproszczeniu bakterie wykorzystują amon jako donor elektronów, azotyn jako akceptor, a jednym z głównych produktów jest azot cząsteczkowy N₂. To ważne, ponieważ gazowy azot opuszcza pulę bezpośrednio dostępnych biologicznie związków azotu. Anammox działa więc jak zawór wyprowadzający reaktywny azot z ekosystemu. Zjawisko jest szczególnie istotne w strefach o bardzo małej zawartości tlenu oraz w osadach.
Anammoksosom — niezwykły przedział wewnątrz bakterii
Bakterie anammox należą do Planctomycetota i posiadają wewnątrz komórki przedział błonowy nazywany anammoksosomem. To w nim zlokalizowana jest znaczna część reakcji energetycznych procesu. W szlaku pojawia się między innymi hydrazyna — związek kojarzony raczej z paliwami rakietowymi niż metabolizmem biologicznym. W komórce nie jest ona jednak gromadzona jako „paliwo”; powstaje jako przejściowy metabolit kontrolowanego szlaku enzymatycznego. Błony i enzymy pomagają utrzymać tę reaktywną chemię we właściwym miejscu.
Znaczenie dla oceanów
Po odkryciu anammox okazało się, że proces ten nie jest laboratoryjną osobliwością. W wielu środowiskach morskich odpowiada za znaczną część przemiany reaktywnego azotu w N₂, szczególnie tam, gdzie brakuje tlenu. To zmusiło biogeochemików do zmiany bilansu globalnego cyklu azotowego. Znikanie azotu w oceanie nie musi być wyłącznie skutkiem klasycznej denitryfikacji; część odbywa się drogą, której przez dziesięciolecia nie uwzględniano w podręcznikowych schematach.
Od biologicznej ciekawostki do technologii
Anammox znalazł zastosowanie w oczyszczaniu ścieków. W tradycyjnych procesach usuwania azotu trzeba najpierw intensywnie napowietrzać wodę, a następnie dostarczać źródło węgla dla denitryfikacji. Odpowiednio prowadzone reaktory anammox mogą ograniczyć zapotrzebowanie na tlen i dodatkową materię organiczną, ponieważ mikroorganizmy bezpośrednio przekształcają amon i azotyn w N₂. To przykład, w którym odkrycie nieoczekiwanego metabolizmu zmieniło zarówno ekologię mikroorganizmów, jak i inżynierię środowiska.
Najciekawsza lekcja
Anammox pokazuje, jak ryzykowne jest w biologii utożsamianie „nie znamy organizmu, który to robi” z „taki proces nie istnieje”. Mikrobiologia wciąż ujawnia reakcje energetyczne niewidoczne w świecie roślin i zwierząt. Jeżeli dostępna jest para związków pozwalająca na korzystny przepływ elektronów, istnieje szansa, że ewolucja znalazła sposób, by wykorzystać ją jako źródło energii. W tym przypadku skutkiem jest proces wpływający na ilość azotu dostępnego w całych ekosystemach.
Granica między odkryciem a zmianą podręcznika
Anammox jest dobrym przykładem procesu, którego znaczenie stało się jasne dopiero po połączeniu obserwacji reaktorów, mikrobiologii molekularnej i pomiarów środowiskowych. Gdy znaleziono ślady jego aktywności w morzu, trzeba było na nowo liczyć, którędy reaktywny azot opuszcza ekosystemy. Jedna nieoczekiwana reakcja mikrobiologiczna zmieniła więc bilans całego pierwiastka.