Bakterie Pseudomonas syringae potrafią sprawić, że przechłodzona woda zamarza w temperaturze nawet bliskiej −2°C
Czysta mała kropla wody może pozostać ciekła znacznie poniżej 0°C, jeśli nie ma odpowiedniego miejsca, od którego rozpocznie się kryształ lodu. Niektóre bakterie, szczególnie Pseudomonas syringae, produkują na powierzchni duże białka nukleujące lód. Uporządkowane zespoły tych białek tworzą powierzchnię sprzyjającą ustawieniu cząsteczek wody w strukturę podobną do lodu i dramatycznie podnoszą temperaturę zamarzania. Zjawisko może zwiększać uszkodzenia mrozowe roślin, a po inaktywacji bakterii wykorzystuje się je nawet do sztucznego naśnieżania. Mikroorganizm potrafi więc wpływać na fizyczną przemianę fazową otaczającej go wody.

Woda nie musi zamarzać przy zerze
Temperatura 0°C oznacza równowagę między lodem i ciekłą wodą przy typowym ciśnieniu, ale nie gwarantuje natychmiastowego utworzenia kryształu. Mała, czysta kropla może zostać przechłodzona: temperatura spada poniżej punktu topnienia, lecz brak zarodka krystalizacji utrzymuje ją w stanie ciekłym. Zamarzanie rozpoczyna się łatwiej na odpowiednich powierzchniach, pyłach lub cząstkach. Niektóre bakterie należą do najskuteczniejszych znanych biologicznych jąder lodu.
Białko, które porządkuje wodę
Pseudomonas syringae produkuje ogromne białka nukleacji lodu zakotwiczone w zewnętrznej błonie. Mają one powtarzalną strukturę i mogą agregować w większe zespoły. Powierzchnia takiego kompleksu ułatwia powstawanie uporządkowanej warstwy wody podobnej do sieci krystalicznego lodu. Bariera energetyczna dla utworzenia pierwszego stabilnego kryształka maleje, dzięki czemu część komórek może inicjować zamarzanie już przy temperaturach około −2 do −5°C, znacznie wyższych niż wiele innych naturalnych jąder.
Dlaczego bakterii miałby służyć lód
P. syringae jest związana z powierzchnią roślin i obejmuje liczne szczepy patogeniczne. Kryształ lodu tworzący się w tkance może uszkodzić komórki roślinne i uwolnić składniki odżywcze, co potencjalnie pomaga bakterii kolonizować gospodarza. Związek między nukleacją lodu a chorobą roślin jest dobrze udokumentowany. Trzeba natomiast ostrożnie mówić o innych hipotetycznych korzyściach, np. celowym wywoływaniu opadu w celu transportu — obecność bakterii w atmosferze nie dowodzi, że jest to adaptacyjny „plan” mikroorganizmu.
Bakterie i mróz w rolnictwie
Roślina może przeżyć temperaturę poniżej zera, jeśli woda w tkankach pozostanie przechłodzona. Obecność bakterii aktywnych lodowo podnosi temperaturę, przy której pojawia się lód, i może zwiększyć ryzyko uszkodzeń mrozowych. Eksperymenty z odmianami Pseudomonas pozbawionymi aktywności nukleacyjnej były ważnym etapem badań nad biologiczną kontrolą mrozu. To rzadki przypadek, gdy pojedyncze białko mikroorganizmu wpływa na makroskopowe zjawisko rolnicze poprzez czystą fizykę przemiany fazowej.
Od patogenu do armatki śnieżnej
Preparaty zawierające inaktywowane komórki lub białka nukleujące lód są używane jako dodatki w sztucznym naśnieżaniu. Dzięki nim woda w armacie śnieżnej łatwiej tworzy kryształy przy mniej ekstremalnym chłodzie. Bakterie nie muszą być żywe — potrzebna jest struktura białka inicjująca nukleację. Ta sama właściwość, która na liściu może zwiększać uszkodzenia mrozowe, w technice staje się narzędziem do kontrolowanego tworzenia lodu.
Czy bakterie naprawdę sterują pogodą
P. syringae znajdowano w chmurach, śniegu, deszczu i gradzie, a biologiczne cząstki mogą uczestniczyć w procesach lodowych w atmosferze. Skala ich wpływu na powstawanie chmur i opadów zależy jednak od miejsca, wysokości, temperatury i konkurencji z ogromną liczbą mineralnych aerozoli. Nie należy więc przechodzić od potwierdzonego faktu „bakteria skutecznie nukleuje lód” do sensacyjnego „bakterie wywołują deszcz”. Najmocniejsza ciekawostka jest już wystarczająca: białko mikroba może sterować momentem zamarznięcia kropli.
Fizyka fazy zależy od biologii powierzchni
Nukleacja lodu jest przykładem sytuacji, w której organizm nie zmienia punktu topnienia w sensie termodynamicznym, lecz zmienia kinetykę rozpoczęcia przemiany. Białko ułatwia utworzenie krytycznego zarodka lodu. Dzięki temu ten sam układ woda–temperatura może zachowywać się inaczej zależnie od tego, czy w kropli znajduje się odpowiednia struktura biologiczna.