Biologia i przyrodaMikroorganizmy — niewidzialny świat, który napędza biosferę

Zegar biologiczny cyjanobakterii można odtworzyć w probówce z trzech białek i ATP

Zegar dobowy kojarzy się z mózgiem, hormonami i całym organizmem, ale cyjanobakterie mają molekularny oscylator oparty na kilku białkach. W klasycznym eksperymencie z 2005 roku naukowcy zmieszali oczyszczone białka KaiA, KaiB i KaiC z ATP i uzyskali około 24-godzinne oscylacje fosforylacji KaiC — bez żywej komórki, DNA, transkrypcji i translacji. Sam rdzeń zegara potrafił więc „tykać” w probówce przez kolejne cykle. W komórce ten biochemiczny oscylator jest oczywiście sprzężony z metabolizmem i ekspresją genów, ale jego podstawowa rytmiczność może powstawać z interakcji zaledwie kilku cząsteczek.

Animacja cyklu dobowego tworzenia kompleksów KaiA, KaiB i KaiC oraz rytmu fosforylacji KaiC w zegarze cyjanobakterii.
Animacja cyklu dobowego tworzenia kompleksów KaiA, KaiB i KaiC oraz rytmu fosforylacji KaiC w zegarze cyjanobakterii.Sc cgs nsc / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0 · CC BY-SA 4.0

Zegar bez mózgu i bez jądra

Rytmy dobowe występują u zwierząt, roślin, grzybów i części mikroorganizmów. U cyjanobakterii pozwalają przewidywać regularną zmianę dnia i nocy. Przez długi czas zegary biologiczne kojarzono przede wszystkim z pętlami ekspresji genów: gen jest przepisywany na RNA, powstające białko po pewnym czasie hamuje własną produkcję, a opóźnienia tworzą oscylację. System cyjanobakterii Synechococcus elongatus okazał się znacznie bardziej niezwykły, bo rdzeń rytmu można oddzielić od samego procesu wytwarzania RNA i białek.

Trzy białka: KaiA, KaiB i KaiC

Centralnymi elementami zegara są białka nazwane KaiA, KaiB i KaiC. KaiC jest enzymem, którego stan fosforylacji zmienia się w uporządkowanym cyklu. KaiA sprzyja określonym etapom fosforylacji, a KaiB wiąże KaiC i pomaga przełączyć układ w przeciwną fazę. Złożone interakcje tych cząsteczek powodują, że system nie zatrzymuje się po jednym przejściu, lecz wraca do stanu wyjściowego i rozpoczyna kolejny cykl. Chemia białek staje się oscylatorem.

Eksperyment, który uprościł życie do probówki

W 2005 roku Masato Nakajima i współpracownicy oczyścili KaiA, KaiB i KaiC, zmieszali je z ATP i obserwowali stan fosforylacji KaiC. Oscylacje utrzymywały około 24-godzinny rytm przez wiele dni. Nie było błony komórkowej, chromosomu ani ciągłej syntezy nowych białek. Wynik pokazał, że podstawowe „tykanie” zegara jest właściwością sieci reakcji białkowych. To jedno z najbardziej eleganckich doświadczeń w biologii systemów, bo skomplikowane zachowanie organizmu zostało zredukowane do bardzo małego zestawu składników.

Skąd bierze się około doby

Każda reakcja molekularna zachodzi znacznie szybciej niż raz na 24 godziny. Długi okres nie wynika więc z pojedynczej bardzo wolnej reakcji, lecz z całej sekwencji zmian konformacji, fosforylacji, wiązania i uwalniania białek. Struktura KaiC i sposób, w jaki jego podjednostki współpracują, tworzą opóźnienia i kolejność zdarzeń. System jest też stosunkowo odporny na zmiany temperatury — cecha konieczna dla użytecznego zegara, bo temperatura środowiska zmienia szybkość większości reakcji biochemicznych.

W komórce zegar robi więcej niż „tyka”

Sam oscylator Kai jest rdzeniem, ale żywa cyjanobakteria musi połączyć go z resztą fizjologii. Sygnały metaboliczne informują układ o świetle i ciemności, a zegar wpływa na ekspresję wielu genów, podział komórki i inne procesy. Dzięki temu rytm wewnętrzny może przewidywać świt i zmierzch zamiast tylko biernie reagować na zmianę oświetlenia. Odtworzenie oscylacji in vitro nie oznacza więc, że cała dobowa regulacja składa się tylko z trzech białek; pokazuje, że serce mechanizmu jest niezwykle zwarte.

Dlaczego ten fakt jest tak zaskakujący

Intuicyjnie zegar biologiczny wydaje się funkcją dużej sieci genów albo układu nerwowego. Tymczasem tu cykl dobowy wyłania się z chemii kilku oczyszczonych białek. Jest to namacalny przykład emergencji: żadna pojedyncza cząsteczka nie „zna godziny”, ale ich sprzężone reakcje tworzą stabilny okres. Zjawisko daje też naukowcom rzadką możliwość rozebrania zegara na części i badania go z precyzją typową dla biochemii, a nie tylko obserwacji całej komórki.

Zegar jako obiekt biochemiczny

Możliwość uruchomienia zegara poza komórką pozwala zadawać pytania, które trudno badać w całym organizmie: jak zmiana stężenia jednego białka przesuwa fazę, które reakcje odpowiadają za kompensację temperatury i w jaki sposób powstaje opóźnienie bliskie dobie. System Kai stał się dzięki temu pomostem między chronobiologią, biochemią enzymów i fizyką oscylatorów.

#biochemia#cyjanobakterie#emergencja#KaiABC#rytm dobowy#zegar biologiczny
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki