Bakterie kablowe przewodzą elektrony przez osad na odległość liczoną w centymetrach
W morskim mule występują nitkowate bakterie, które funkcjonalnie przypominają mikroskopijne przewody. Jedna część filamentu może utleniać siarczek w głębszej, pozbawionej tlenu warstwie osadu, a elektrony są transportowane wzdłuż komórek do części znajdującej się bliżej powierzchni, gdzie dostępny jest tlen lub inny akceptor. Odległość może wynosić centymetry — gigantyczną skalę w porównaniu z rozmiarem pojedynczej bakterii. Dzięki temu reakcje chemiczne, które normalnie musiałyby zachodzić niemal obok siebie, zostają przestrzennie rozdzielone i połączone przepływem elektronów przez żywy filament.
Chemia osadu jest ułożona warstwami
W powierzchniowym mule tlen przenika tylko na niewielką głębokość. Niżej pojawiają się strefy, w których dominują inne związki chemiczne, między innymi siarczki powstające podczas rozkładu materii organicznej. Klasyczna mikrobiologia zakładała, że mikroorganizm musi mieć w bezpośrednim otoczeniu zarówno donor, jak i akceptor elektronów potrzebne do oddychania. Obserwacje osadów pokazały jednak reakcje sprzężone na odległość większą, niż można było wyjaśnić zwykłą dyfuzją rozpuszczonych pośredników.
Żywy przewód
W 2012 roku zespół badaczy przedstawił dowody, że za takim sprzężeniem stoją długie filamenty bakterii należących do Desulfobulbaceae. Komórki tworzą szeregi ciągnące się przez strefy osadu, a w ich osłonach znajdują się struktury przewodzące elektrony. Głębsza część filamentu może pobierać elektrony podczas utleniania siarczku, natomiast część położona przy powierzchni oddaje je tlenowi. Funkcjonalnie cały filament łączy więc dwie reakcje oddalone o wiele tysięcy długości pojedynczej komórki.
Centymetr to dla bakterii ogromna odległość
Dla człowieka centymetr jest drobiazgiem. Dla komórki bakteryjnej o długości kilku mikrometrów odpowiada jednak tysiącom jej rozmiarów. Transport elektronów na takiej skali jest czymś innym niż zwykłe przeniesienie cząsteczki między sąsiednimi enzymami. W doświadczeniach przecięcie filamentów zaburzało sprzężone procesy chemiczne w osadzie, co wspierało interpretację, że to właśnie bakterie są drogą przewodzenia. Zjawisko nazwano elektrogeniczną oksydacją siarczku.
Po co rozdzielać reakcje
Siarczek i tlen występują w różnych warstwach, bo reagują ze sobą i są zużywane przez organizmy. Bakteria kablowa nie musi znajdować miejsca, w którym oba substraty są dostępne jednocześnie. Jej filament może przekroczyć granicę chemiczną: jedna część korzysta z donora elektronów, druga z akceptora. To przypomina rozciągnięcie łańcucha oddechowego na skalę całej kolonii komórek. Dzięki temu organizm wykorzystuje zasoby, które przestrzennie nigdy nie spotkałyby się w obrębie jednej zwykłej komórki.
Wpływ na chemię środowiska
Przepływ elektronów zmienia pH i reakcje mineralne w osadzie. Może wpływać na obieg siarki, żelaza, fosforu i innych składników, a także na szybkość zużywania tlenu przy powierzchni. Oznacza to, że bakterie kablowe nie są tylko ciekawostką biofizyczną. Ich obecność może przebudowywać mikrośrodowisko na obszarze znacznie większym niż pojedynczy filament i zmieniać sposób, w jaki pierwiastki są zatrzymywane lub uwalniane z dna.
Co naprawdę oznacza „bakteria przewodzi prąd”
Nie należy wyobrażać sobie metalowego drutu z elektronami poruszającymi się identycznie jak w miedzi. Mechanizm biologicznego przewodzenia wykorzystuje wyspecjalizowane struktury i redoksową chemię białek. Badania nad ich dokładną budową nadal się rozwijają. Najważniejszy potwierdzony fakt jest jednak wystarczająco niezwykły: żywe filamenty przenoszą ładunek na centymetrowe dystanse i dzięki temu elektrycznie sprzęgają reakcje metaboliczne zachodzące w odrębnych warstwach osadu.
Elektryczność jako część ekologii
Odkrycie bakterii kablowych rozszerzyło pojęcie interakcji mikroorganizm–środowisko. W osadzie nie występują tylko gradienty cząsteczek; może istnieć również rzeczywisty przepływ ładunku łączący odległe mikrostrefy. Z tego powodu obecność filamentów zmienia nie tylko metabolizm samych bakterii, ale także reakcje chemiczne zachodzące wokół nich i dostępność pierwiastków dla innych organizmów.