Dwa nitrofenole różnią się lotnością, bo jeden zamyka wiązanie wodorowe wewnątrz własnej cząsteczki
o-Nitrofenol i p-nitrofenol mają te same grupy –OH i –NO₂ oraz ten sam wzór sumaryczny. W orto grupy są obok siebie, więc wodór grupy fenolowej może tworzyć intramolekularne O–H···O=N wiązanie z własną grupą nitrową. W para grupy leżą za daleko, dlatego cząsteczki chętniej tworzą wiązania wodorowe między sobą. o-Nitrofenol jest dzięki temu mniej silnie związany z sąsiadami i bardziej lotny; klasycznie można go oddzielać przez destylację z parą wodną. Jedna zmiana położenia podstawników przełącza typ sieci oddziaływań.
Izomery mają identyczne grupy funkcyjne
Oba związki zawierają fenolowy donor O–H i tleny grupy nitrowej zdolne do akceptowania wiązań wodorowych. Różni się tylko pozycja NO₂ względem OH na pierścieniu.
Orto pozwala zamknąć sześcioczłonowy motyw
Sąsiedztwo grup umożliwia zbliżenie H z –OH do jednego z tlenów –NO₂ w tej samej cząsteczce. Powstaje korzystne intramolekularne wiązanie wodorowe.
Różnica temperatur topnienia pomiędzy izomerami wynika również z symetrii i pakowania. p-Nitrofenol jest bardziej symetryczny, dzięki czemu może tworzyć uporządkowaną sieć krystaliczną o dobrym dopasowaniu. o-Nitrofenol ma wewnętrzne H-bond i mniej efektywną możliwość łączenia cząsteczek w rozległe łańcuchy. Temperatura topnienia jest więc wypadkową siły kontaktów i tego, jak dobrze cząsteczki mogą się upakować.
Para wymusza kontakt między cząsteczkami
Przeciwległe pozycje na pierścieniu są za daleko na analogiczny wewnętrzny H-bond. Donory i akceptory pozostają dostępne dla sąsiadów, tworząc bardziej rozbudowaną sieć intermolekularną w krysztale i cieczy.
Sieć zwiększa spójność p-nitrofenolu
Silniejsze oddziaływania między osobnymi cząsteczkami podnoszą koszt ich rozdzielenia. p-Nitrofenol ma wyższą temperaturę topnienia i mniejszą lotność w porównaniu z orto-izomerem.
Destylacja z parą wodną działa dla substancji, które są dostatecznie lotne i słabo mieszają się z wodą. Całkowite ciśnienie par jest sumą wkładów wody i związku organicznego, więc mieszanina może wrzeć poniżej temperatury wrzenia czystego związku. o-Nitrofenol dzięki mniejszej asocjacji międzycząsteczkowej łatwiej pojawia się w parze, co historycznie wykorzystuje się do rozdzielania go od mniej lotnego para-izomeru.
o-Nitrofenol łatwiej przechodzi do pary
Wewnątrzcząsteczkowy H-bond zaspokaja część polarności bez „sklejania” dwóch cząsteczek. Dlatego orto-izomer jest bardziej lotny i tradycyjnie wykazuje większą zdolność do współdestylacji z parą.
Nie znaczy to, że orto nie oddziałuje z otoczeniem
IMHB jest dynamiczny i konkuruje z rozpuszczalnikiem. W wodzie lub innych silnie wiążących środowiskach część cząsteczek może otwierać konformację. Różnica jest statystyczną preferencją, a nie sztywnym zamknięciem.
Położenie grup zmienia własność bez zmiany składu
Przykład nitrofenoli łączy izomerię konstytucyjną z geometrią niekowalencyjną. Te same atomy i grupy funkcyjne mogą dać inne własności, ponieważ przestrzeń decyduje, czy wodór wiąże własną cząsteczkę, czy sąsiada.
Podobny motyw występuje w kwasie salicylowym i jego izomerach: ustawienie orto może umożliwiać silne intramolekularne H-bondy i modyfikować kwasowość, rozpuszczalność czy widma. Nie jest jednak regułą, że każdy izomer orto jest bardziej lotny. Efekt zależy od tego, czy geometria rzeczywiście pozwala na stabilny wewnętrzny kontakt i jak zmienia on konkurujące oddziaływania w fazie skondensowanej.
Nitrofenole są też dobrym przykładem wpływu struktury na kwasowość. Grupa nitrowa silnie stabilizuje fenolan przez efekt indukcyjny i rezonansowy, ale skuteczność rezonansu zależy od jej położenia względem O⁻. W orto i para możliwa jest delokalizacja przez pierścień, natomiast meta nie daje tego samego zestawu struktur rezonansowych. Jednocześnie orto ma dodatkowe efekty przestrzenne i intramolekularny H-bond. Dlatego izomery położeniowe mogą różnić się kilkoma właściwościami naraz z różnych przyczyn: jedna geometria zmienia sieć kryształu, dostęp do rozpuszczalnika, lotność i stabilizację anionu. To przypomina, że rzadko istnieje jedna magiczna „przyczyna izomerii”; położenie grup przebudowuje cały krajobraz oddziaływań.
W widmie IR intramolekularne wiązanie O–H···O może przesuwać i poszerzać pasmo rozciągania O–H w inny sposób niż wolna grupa hydroksylowa. NMR również rejestruje silnie przesunięty proton związany w H-bondzie. Takie obserwacje pozwalają odróżnić mechanizm od prostego wniosku wyciągniętego z temperatury wrzenia. Właściwość makroskopowa i sygnał molekularny opowiadają tę samą historię na różnych skalach.
Układ orto/para jest więc wyjątkowo czytelnym laboratorium wpływu geometrii na konkurencję pomiędzy wiązaniem wewnętrznym i siecią między cząsteczkami.