Fjaðrárgljúfur – kręty kanion Islandii
Fjaðrárgljúfur na południu Islandii jest wąskim, krętym kanionem, którego ściany osiągają miejscami około stu metrów. Jego współczesna historia zaczęła się pod koniec ostatniej epoki lodowej. W okolicy istniało jezioro przedlodowcowe wypełniane żwirem i osadem, a późniejsze, bogate w wodę i materiał roztopowy rzeki zaczęły wcinać się w podłoże zbudowane z palagonityzowanego materiału wulkanicznego. Gdy grube osady zostały usunięte, przepływ skupił się w skale i pogłębiał korytarz. Dzisiejsza Fjaðrá jest znacznie spokojniejsza od strumieni roztopowych, które pomagały tworzyć kanion, ale erozja nadal trwa. Dolina jest więc pamiątką po klimacie i hydrologii końca zlodowacenia.

Kanion jest młody w skali geologicznej
Islandzka agencja środowiska opisuje aktywne kształtowanie Fjaðrárgljúfur jako proces rozpoczęty mniej więcej pod koniec ostatniej epoki lodowej, około 10 tysięcy lat temu. To bardzo mało w porównaniu z wieloma skałami budującymi krajobrazy. Kanion ma około półtora kilometra długości, ale na tej krótkiej przestrzeni rzeka wcięła się głęboko w podłoże. Jego młody wiek pokazuje, jak szybko może zmieniać się teren, gdy topnienie lodowców dostarcza dużych ilości wody i osadu do skoncentrowanego przepływu.
Najpierw istniało jezioro i warstwy żwiru
Nad kanionem zachowały się tarasy żwirowe interpretowane jako osady związane z dawnym jeziorem przedlodowcowym. Woda zatrzymywana przez lód lub jego pozostałości mogła gromadzić materiał transportowany przez rzeki. Gdy warunki odpływu się zmieniły, system zaczął się opróżniać i rozcinać własne osady. Rzeka musiała więc najpierw przekopać się przez nagromadzony żwir, zanim dotarła do skalnego podłoża. Ten etap jest ważny, bo pokazuje, że kanion nie zaczął jako szczelina w nagiej skale.
Woda roztopowa miała znacznie większą siłę
Pod koniec zlodowacenia przepływy z lodowców były okresowo znacznie większe niż dzisiejsza Fjaðrá. Niosły nie tylko wodę, ale też duże ilości piasku, żwiru i większych fragmentów. Taki materiał zwiększa zdolność ścierania dna. Agencja środowiska wskazuje, że wypełnione osadem rzeki lodowcowe intensywnie rozcinały podłoże. Gdy klimat się ustabilizował i lodowce wycofały, ilość wody spadła, pozostawiając kanion znacznie większy niż sugerowałby współczesny, spokojny strumień.
Podłoże ma wulkaniczne pochodzenie
Ściany są związane z palagonitem i tufami powstałymi podczas kontaktu materiału wulkanicznego z wodą lub lodem. Takie skały mają własny zestaw spękań, warstw i różnic odporności. Rzeka wykorzystuje słabsze strefy, dlatego kanion nie biegnie jak idealnie prosty rowek. Zakręty, nisze i występy są częściowo odziedziczone po strukturze podłoża. W jednym krajobrazie spotykają się więc dwa charakterystyczne dla Islandii procesy: wulkanizm zbudował materiał, a lodowcowa woda później go rozcięła.
Dzisiejszy kanion nadal się zmienia
Fjaðrá wciąż płynie po dnie i podczas wysokich stanów może transportować rumosz. Deszcz, mróz i grawitacja atakują ściany z góry, powodując odpadanie fragmentów. Jednocześnie intensywny ruch turystyczny pokazał, że bardzo młode i delikatne powierzchnie wokół kanionu mogą być łatwo uszkadzane przez człowieka; obszar objęto ochroną jako pomnik przyrody. To przypomnienie, że spektakularny krajobraz nie musi być geologicznie odporny tylko dlatego, że jest zbudowany ze skały.
Kręty przebieg powiększa różnice w erozji ścian
Fjaðrárgljúfur nie jest prostą szczeliną. Gdy nurt zakręca, największa prędkość i siła erozyjna przesuwają się ku zewnętrznej stronie łuku, podczas gdy po stronie wewnętrznej przepływ bywa słabszy. W wąskim skalnym kanionie taki efekt współdziała z istniejącymi spękaniami i różnicami odporności tufów, nadając ścianom asymetryczne nisze i występy. Zakręty mogą utrwalać się, ponieważ każde lokalne pogłębienie kieruje późniejszy przepływ w podobne miejsce. Krętość kanionu jest więc produktem sprzężenia pomiędzy rzeką a strukturą skały, nie przypadkową dekoracją.