Kaniony, wodospady i niezwykłe doliny - ciekawostki, fakty, historie

Angel Falls – wodospad ze szczytu tepui

Angel Falls w Wenezueli spada z krawędzi Auyán-tepui, ogromnej góry stołowej o niemal pionowych ścianach. UNESCO podaje wysokość wodospadu bliską kilometrowi, co sprawia, że znaczna część wody podczas spadania rozpada się na krople i mgłę. Sam próg istnieje dzięki budowie tepui: odporny płaskowyż z piaskowców i kwarcytów został przez erozję oddzielony od otoczenia, pozostawiając nagłą, wysoką krawędź. Strumienie zbierające opady na wierzchowinie docierają do urwiska bez szerokiej doliny schodzącej stopniowo w dół. Angel Falls nie jest więc osobnym „wytworem rzeki”, lecz bezpośrednią konsekwencją niezwykłej geometrii całego płaskowyżu.

Bazaltowy wąwóz Takachiho

Takachiho Gorge na japońskiej wyspie Kiusiu jest wąskim kanionem o ścianach zbudowanych z zastygłych law. Najbardziej charakterystyczne są długie, regularne spękania kolumnowe: powstały, gdy grube potoki lawy stygły i kurczyły się, pękając na wielokątne bloki. Dopiero później rzeka Gokase przecięła ten wulkaniczny materiał i odsłoniła pionowy przekrój przez kolumny. Woda wykorzystuje szczeliny pomiędzy blokami, odrywa fragmenty i pogłębia koryto. Manai Falls spada z jednej z krawędzi wąwozu, dodając kolejny poziom erozji. Takachiho pokazuje więc dwustopniową historię: najpierw lawa zbudowała płaską pokrywę, a rzeka zamieniła jej wewnętrzną strukturę w widoczne ściany kanionu.

Czerwony kanion Kauaʻi

Waimea Canyon na hawajskiej wyspie Kauaʻi jest głębokim wcięciem w pozostałości starego wulkanu tarczowego. Jego kolorowe ściany odsłaniają setki metrów bazaltowych potoków lawy należących do Waimea Canyon Volcanic Series. Historia jest bardziej złożona niż zwykłe „rzeka wycięła kanion w wulkanie”: wulkan doświadczył zapadania i uskoków, część obniżenia została później wypełniona kolejnymi lawami, a następnie długotrwała erozja ponownie rozcięła cały układ. Obfite opady w wyższych partiach Kauaʻi zasilają potoki, które transportują zwietrzały bazalt ku morzu. Rdzawe barwy są skutkiem intensywnego chemicznego wietrzenia skał bogatych w żelazo w ciepłym, wilgotnym klimacie.

Dolina wodospadów Lauterbrunnen

Lauterbrunnen w Alpach Berneńskich jest podręcznikowo czytelną doliną polodowcową: płaskie dno otaczają niemal pionowe ściany, z których spadają dziesiątki wodospadów. Przed zlodowaceniem rzeki wycinały węższe doliny o profilu V. Podczas epoki lodowej główny jęzor lodowca wypełnił dolinę warstwą lodu mającą lokalnie ponad kilometr grubości i poszerzył ją jak ogromna frezarka. Boczne lodowce były mniejsze i nie pogłębiły swoich dolin równie mocno. Po stopnieniu lodu dopływy pozostały wysoko nad dnem głównej doliny, tworząc tarasy i doliny wiszące. Ich strumienie dziś spadają z klifów jako wodospady, dzięki czemu jedna forma terenu wyjaśnia całą charakterystyczną sylwetkę Lauterbrunnen.

Dolina wyrzeźbiona przez lodowiec – Yosemite

Yosemite Valley nie zaczynała jako szeroka dolina o płaskim dnie. Przed zlodowaceniami rzeki wycinały w Sierra Nevada bardziej klasyczne, V-kształtne doliny. Kolejne lodowce wypełniały korytarz lodem, poszerzały go i pogłębiały, ścierając granit i odrywając bloki wzdłuż spękań. Powstał charakterystyczny profil U: strome ściany oraz szerokie, nadmiernie pogłębione dno. Po wycofaniu ostatniego lodowca w najgłębszej części utworzyło się jezioro, które później zostało wypełnione osadami. Dzisiejsza niemal płaska łąka na dnie ukrywa więc znacznie głębszą skalną nieckę — część pracy lodowca jest zasypana i niewidoczna.

Falujące ściany Antelope Canyon

Antelope Canyon w Arizonie jest wąskim kanionem szczelinowym wyciętym w piaskowcu Navajo. Jego gładkie, falujące ściany nie są dziełem stałej rzeki: najważniejszą rolę odgrywają krótkotrwałe, gwałtowne powodzie. Ulewa może spaść wiele kilometrów dalej, a spływ z pustynnej zlewni skupia się w ciasnej szczelinie i pędzi przez nią z wodą, piaskiem i rumoszem. Powtarzane epizody ścierają ściany, poszerzają słabsze miejsca i wygładzają zakręty. Warstwowanie piaskowca, odziedziczone po jurajskich wydmach, dodatkowo tworzy charakterystyczne linie. To miejsce pokazuje, że kanion może być formowany głównie przez zdarzenia trwające godziny, rozdzielone długimi okresami niemal całkowitej suchości.

Fjaðrárgljúfur – kręty kanion Islandii

Fjaðrárgljúfur na południu Islandii jest wąskim, krętym kanionem, którego ściany osiągają miejscami około stu metrów. Jego współczesna historia zaczęła się pod koniec ostatniej epoki lodowej. W okolicy istniało jezioro przedlodowcowe wypełniane żwirem i osadem, a późniejsze, bogate w wodę i materiał roztopowy rzeki zaczęły wcinać się w podłoże zbudowane z palagonityzowanego materiału wulkanicznego. Gdy grube osady zostały usunięte, przepływ skupił się w skale i pogłębiał korytarz. Dzisiejsza Fjaðrá jest znacznie spokojniejsza od strumieni roztopowych, które pomagały tworzyć kanion, ale erozja nadal trwa. Dolina jest więc pamiątką po klimacie i hydrologii końca zlodowacenia.

Głęboka dolina Colca

Colca w południowym Peru przecina zachodnią Kordylierę Andów w regionie, gdzie tektonika, wulkanizm i erozja nakładają się na siebie. Kanion odsłania skały od starego podłoża krystalicznego po młode utwory wulkaniczne, ponieważ rzeka rozcięła wielopiętrową historię geologiczną gór. Badania regionu pokazują, że doliny były wielokrotnie wypełniane lawami, ignimbrytami, osadami jeziornymi i lawinami rumoszu, a następnie ponownie rozcinane. Wypiętrzanie Andów zwiększało relief, podczas gdy rzeka Colca i jej dopływy usuwały materiał. Dzisiejsza dolina nie jest więc prostym rowem wykopanym w jednej skale, lecz przekrojem przez krajobraz, który wielokrotnie budowano, zasypywano i na nowo otwierano.

Grzmot Dettifoss

Dettifoss na północnym wschodzie Islandii leży na Jökulsá á Fjöllum — rzece wypływającej z lodowca Vatnajökull i niosącej wodę oraz duże ilości osadu przez wulkaniczne krajobrazy. Nie jest samotnym progiem: wraz z Selfoss i Hafragilsfoss tworzy serię wodospadów w systemie głębokich wąwozów Jökulsárgljúfur. Rzeka przecina potoki lawowe i warstwy wulkaniczne, wykorzystując różnice odporności i spękania. W historii doliny ważne były również ekstremalne przepływy związane z wodami lodowcowymi, które potrafiły gwałtownie poszerzać i pogłębiać kanały. Dettifoss jest więc miejscem, gdzie codzienny przepływ lodowcowej rzeki działa na krajobraz wcześniej przekształcany przez znacznie większe epizody.

Kamienny korytarz Zion Narrows

The Narrows w Zion National Park to odcinek, na którym Virgin River płynie pomiędzy niemal pionowymi ścianami piaskowca Navajo. Kanion jest miejscami ekstremalnie wąski, choć ściany wznoszą się setki metrów. Jego rozwój wiąże się z wyniesieniem Płaskowyżu Kolorado: rzeka uzyskała duży spadek, a więc energię do transportowania osadu i wcinania się w podłoże. Piaskowiec jest odporny na utrzymywanie pionowych klifów, ale pęknięcia, powodzie i niesiony materiał pozwalają rzece stopniowo pogłębiać korytarz. Niżej rzeka dociera do słabszych warstw, które erodują szybciej i pozwalają dolinie się rozszerzać. The Narrows pokazuje więc, jak zmiana rodzaju skały może sterować szerokością całego kanionu.

Lodowcowa dolina Glencoe

Glencoe w Szkocji przecina pozostałości bardzo starego kompleksu wulkanicznego, ale charakterystyczny szeroki profil doliny jest dużo młodszy i w dużej mierze polodowcowy. Około 420 milionów lat temu działał tu ogromny system kalderowy związany z erupcjami i zapadaniem się podłoża. Przez setki milionów lat erozja usunęła górne części wulkanu, odsłaniając jego głębszą strukturę. Następnie plejstoceńskie lodowce wykorzystały istniejące obniżenia, pogłębiły je i poszerzyły, tworząc klasyczny profil U oraz doliny wiszące pomiędzy skalnymi grzbietami. Dzisiejsze Glencoe jest więc krajobrazem dwuwarstwowym: lodowiec wyrzeźbił dolinę w skałach, które wcześniej były wnętrzem dawnego wulkanu.

Marmurowy wąwóz Taroko

Taroko Gorge na Tajwanie jest miejscem, w którym rzeka Liwu wcina się w góry zbudowane m.in. z marmuru. Wąwóz nie powstał wyłącznie dlatego, że rzeka była silna: kluczowe jest wyjątkowo szybkie geologicznie wypiętrzanie Tajwanu w strefie kolizji płyt. Gdy podłoże się podnosi, rzeka utrzymująca drogę ku Pacyfikowi musi coraz głębiej wcinać koryto. Wapienie utworzone niegdyś w morzu zostały pogrzebane, przeobrażone pod wpływem temperatury i ciśnienia w marmur, wyniesione wysoko, a potem przecięte przez Liwu. Strome ściany Taroko są więc rezultatem „wyścigu” między budowaniem gór a ich niszczeniem przez wodę.

Pęknięta dolina Þingvellir

Þingvellir na Islandii leży w aktywnej strefie ryftowej, gdzie skorupa związana z płytą północnoamerykańską i eurazjatycką rozsuwa się. Krajobraz nie jest pojedynczą szczeliną dokładnie wyznaczającą granicę płyt, lecz szeroką strefą licznych uskoków i pęknięć. Bloki pomiędzy nimi miejscami zapadają się, tworząc obniżenie typu graben. Widoczne ściany Almannagjá i równoległe szczeliny są powierzchniowym zapisem tej deformacji. Ruch nie odbywa się jak stałe, płynne rozsuwanie kilku milimetrów każdego dnia: część odkształcenia kumuluje się i jest uwalniana epizodycznie podczas wydarzeń ryftowych. Þingvellir pozwala więc spacerować przez krajobraz tworzony bezpośrednio przez ruch skorupy.

Potężny skok Kaieteur

Kaieteur Falls w Gujanie powstaje tam, gdzie rzeka Potaro opuszcza wysoki płaskowyż Pakaraima i wykonuje pojedynczy, ponad dwustumetrowy skok do początku głębokiego wąwozu. Próg jest zbudowany z odpornych skał osadowych grupy Roraima, przede wszystkim piaskowców i zlepieńców. Rzeka przecina płaskowyż, ale twarda krawędź utrzymuje stromy stopień, podczas gdy poniżej erozja pogłębia dolinę. Wodospad jest więc miejscem przejścia między wysoko położoną powierzchnią a szybko obniżającym się korytem. Ogromna ilość rozpylonej wody tworzy wokół progu stale wilgotne siedliska, dzięki czemu sama geomorfologia wodospadu kształtuje także lokalną przyrodę.

Przełom Tygrysiego Skoku

Przełom Tygrysiego Skoku w Yunnanie powstał tam, gdzie Jinsha — górny bieg Jangcy — przecina niezwykle aktywny górski region pomiędzy masywami Haba i Jade Dragon. To część obszaru Three Parallel Rivers, w którym wielkie rzeki Azji płyną przez głębokie, niemal równoległe doliny oddzielone wysokimi pasmami. Spektakularna głębokość nie jest wyłącznie skutkiem długiego działania wody. Południowo-wschodnia krawędź Wyżyny Tybetańskiej była silnie deformowana i wynoszona, zwiększając spadki rzek. Jinsha odpowiadała wcinaniem się w podłoże. Przełom jest więc efektem połączenia tektoniki budującej wysokość z rzeką, która tę wysokość nieustannie przecina.

Pustynny gigant Fish River Canyon

Fish River Canyon w Namibii przecina jeden z najbardziej suchych regionów południowej Afryki. Dzisiejsza rzeka przez dużą część roku może wyglądać niepozornie, ale wielki kanion jest zapisem znacznie dłuższej historii niż współczesny przepływ. Jego podłoże obejmuje bardzo stare skały i struktury, a kolejne epizody wynoszenia oraz erozji pozwoliły Fish River wcinać się coraz głębiej. W suchym klimacie szczególnie ważne są krótkie okresy wysokiego przepływu: wtedy rzeka ma energię do przesuwania dużych ilości osadu i wykonywania większości pracy geomorfologicznej. Kanion pokazuje więc, dlaczego nie wolno oceniać siły rzeki wyłącznie na podstawie tego, jak wygląda podczas przeciętnego dnia.

Ściana wodospadów Iguazú

Iguazú nie jest jednym wąskim wodospadem, lecz rozległym systemem setek progów i kaskad rozciągniętych na szerokim froncie. Rzeka spada przez krawędź wielkich pokryw bazaltowych związanych z dawnym wulkanizmem basenu Paraná. Warstwy lawy nie mają wszędzie identycznej odporności: spękania, granice potoków i słabsze partie są szybciej podcinane, dzięki czemu próg rozpada się na wyspy, skalne występy i wiele oddzielnych strumieni. Najbardziej spektakularna Garganta del Diablo koncentruje dużą część przepływu w podkowiastym gardle. Iguazú pokazuje, że geologia progu może zdecydować, czy rzeka stworzy pojedynczą ścianę wody, czy cały trójwymiarowy labirynt wodospadów.

Wąwóz Siq prowadzący do Petry

Siq — wąskie wejście do Petry — wygląda jak klasyczny kanion rzeczny, ale jego geneza zaczyna się od tektoniki. Czerwone piaskowce zostały przecięte uskokami i spękaniami, tworząc naturalną szczelinę, którą woda później poszerzała i modelowała. W pustynnym klimacie epizodyczne ulewy mogą zamieniać wąwóz w niebezpieczny kanał powodzi błyskawicznych. Nabatejczycy nie walczyli z tym układem na ślepo: wykorzystali skalne ściany do prowadzenia kanałów, a przed wejściem zbudowali system odprowadzający część gwałtownych przepływów. Siq jest dlatego niezwykłym miejscem spotkania geologii i inżynierii — naturalna szczelina stała się ulicą do miasta, ale wymagała ujarzmienia tej samej wody, która ją poszerzała.

Wędrujący wodospad Niagara

Niagara powstała po ustąpieniu lądolodu, gdy nowy system Wielkich Jezior zaczął odprowadzać wodę przez krawędź Niagara Escarpment. Wodospad nie stoi jednak w miejscu. Twarda warstwa dolomitu i wapienia tworzy górną czapę, a pod nią leżą słabsze łupki i inne skały, które erodują szybciej. Woda podcina podstawę, nadwieszona czapa pęka i odpada, a krawędź progu przesuwa się w górę rzeki. Dzisiejsze wodospady są wiele kilometrów od miejsca, w którym system zaczął się rozwijać po epoce lodowej. Człowiek ograniczył współczesne tempo cofania przez regulację przepływu, ale podstawowy mechanizm jest nadal czytelny w warstwowej budowie klifu.

Wielka księga skał Grand Canyonu

Grand Canyon jest młodszy od niemal wszystkich skał widocznych w jego ścianach. Najstarsze odsłonięte skały mają około 1,8 miliarda lat, podczas gdy współczesny system rzeki Kolorado zaczął głęboko wcinać się w Płaskowyż Kolorado mniej więcej 5–6 milionów lat temu. Kluczowa była wcześniejsza tektonika: region został wyniesiony wysoko, zachowując przy tym stosunkowo poziome warstwy. Rzeka otrzymała więc dużą różnicę wysokości do pokonania i mogła ciąć w dół, a dopływy, osuwiska, mróz i spływ powierzchniowy poszerzały kanion. Dlatego ściany Grand Canyonu są jednocześnie krajobrazem i ogromnym przekrojem przez historię kontynentu.

Wodospad wypływający ze ściany – Burney Falls

Burney Falls w Kalifornii wygląda, jakby część wodospadu ignorowała koryto i pojawiała się bezpośrednio ze skalnej ściany. Tak właśnie jest: znaczna ilość wody dociera do klifu pod ziemią. Opady i topniejący śnieg wsiąkają w porowate, spękane skały wulkaniczne wyżej w zlewni. Woda przemieszcza się w podziemnym systemie, aż napotyka mniej przepuszczalną warstwę i wydostaje się szeregiem źródeł w ścianie kanionu. Burney Creek przelewa się równocześnie przez górną krawędź, więc oba strumienie łączą się w jedną szeroką kurtynę. Wodospad jest zatem widocznym przekrojem przez lokalny system wód podziemnych.

Wodospad, który zapisuje swoje dawne położenia – Victoria Falls

Victoria Falls na Zambezi nie jest tylko ogromnym progiem wulkanicznej skały. Najbardziej niezwykły zapis znajduje się poniżej wodospadu: rzeka płynie przez serię zygzakowatych, głębokich wąwozów wykutych w bazalcie. UNESCO interpretuje siedem z nich jako dawne położenia wodospadu. Woda wykorzystuje system spękań w bazaltowych pokrywach; w miejscach przecinania się szczelin erozja szybciej podcina i poszerza krawędź. Próg stopniowo cofa się w górę rzeki, pozostawiając za sobą wąwóz jako ślad wcześniejszego położenia. Krajobraz działa więc jak sekwencja klatek filmu: obecny wodospad jest tylko najnowszym etapem długiej migracji.

Wodospady z wiszących dolin Yosemite

Yosemite ma wyjątkowo dużo wysokich wodospadów nie tylko dlatego, że leży w górach. Podczas zlodowaceń wielki lodowiec płynący główną doliną pogłębił ją znacznie bardziej niż mniejsze lodowce w dolinach bocznych. Po stopieniu lodu dna dopływowych dolin zostały wysoko ponad nowym dnem Yosemite Valley. Tak powstały doliny wiszące. Strumienie, które wcześniej łączyły się z główną doliną łagodniej, dziś docierają do jej krawędzi i muszą spaść z granitowego klifu. Yosemite Falls, Bridalveil Fall i wiele mniejszych kaskad są więc skutkiem różnicy erozyjnej pracy dawnych lodowców. Wodospad jest tu pamiątką po grubości i sile nieistniejącego już lodu.

Wodospady, które budują własne progi – Plitvice

W Plitwickich Jeziorach wodospady działają inaczej niż większość klasycznych progów rzecznych. Zamiast tylko niszczyć skałę, system aktywnie buduje nowe bariery z tufu i trawertynu. Woda przepływająca przez wapienne i dolomitowe podłoże rozpuszcza węglan wapnia. Gdy zmieniają się warunki chemiczne — m.in. ucieka część dwutlenku węgla — węglan może ponownie się wytrącać. Kryształy osadzają się na mchach, gałązkach, glonach i istniejącej skale, stopniowo tworząc porowate tamy. Za barierami powstają jeziora, a przez ich krawędzie przelewają się nowe kaskady. Krajobraz sam przebudowuje swoją hydraulikę: próg może rosnąć, zmieniać kierunek przepływu, pękać i odradzać się w innym miejscu.