Marmaray zbudowano z wielkich zatapianych segmentów, które muszą pozostać szczelne podczas trzęsienia ziemi
Podmorska część kolejowego Marmaray pod Bosforem nie została w całości wydrążona maszyną TBM. Około 1,6 km wykonano jako tunel zatapiany: ogromne prefabrykowane segmenty przygotowano na powierzchni, opuszczono do rowu na dnie cieśniny i połączono pod wodą. Trasa leży około 60 m poniżej poziomu morza, w rejonie silnie sejsmicznym. Dlatego połączenia między segmentami zaprojektowano jako szczelne złącza sejsmiczne zdolne przejmować przemieszczenia podczas wstrząsów, a grunty podatne na upłynnienie wzmacniano. Tunel musi więc spełniać dwa pozornie sprzeczne wymagania: nie przepuszczać wody, ale jednocześnie nie być tak sztywny, by niewielki ruch podłoża rozerwał jego połączenia.

Tunel można zbudować na powierzchni i dopiero potem zatopić
Metoda immersed tube różni się od klasycznego drążenia. Segmenty tunelu powstają w suchym doku lub podobnym zapleczu jako wielkie szczelne konstrukcje, które następnie zamyka się tymczasowo, holuje na miejsce i kontrolowanie zatapia do wcześniej przygotowanego wykopu w dnie. Po ustawieniu kolejnego elementu łączy się go z poprzednim, usuwa wodę ze strefy połączenia i tworzy ciągłą rurę. Zaletą jest możliwość wykonania dużego przekroju w kontrolowanych warunkach na powierzchni; wyzwaniem staje się niezwykle precyzyjne ustawienie i uszczelnienie ogromnych elementów pod wodą.
Bosfor stawia problem głębokości i prądów
JICA opisuje podmorski odcinek Marmaray jako około 1,6 km tunelu zatapianego położonego do około 60 m poniżej poziomu morza. Cieśnina ma silne prądy o różnych kierunkach na różnych głębokościach, co komplikuje holowanie i zatapianie segmentów. Element musi zostać sprowadzony dokładnie do wykopu, mimo że oddziałuje na niego woda o ogromnej masie i prędkości. Po ułożeniu tunel przykrywa się materiałem ochronnym, ale nadal pozostaje częścią aktywnego środowiska geotechnicznego.
Trzęsienie ziemi wymaga kontrolowanego ruchu połączeń
W pobliżu trasy znajdują się aktywne uskoki Morza Marmara. JICA wskazuje, że projekt uwzględniał scenariusz silnego trzęsienia ziemi i zastosował specjalne złącza sejsmiczne między segmentami. Ich funkcja przypomina zaawansowaną dylatację: muszą pozwolić na określone względne przemieszczenie, a jednocześnie zachować szczelność. Całkowicie sztywne połączenie mogłoby przenieść bardzo duże siły i ulec uszkodzeniu, natomiast zbyt miękkie nie zapewniłoby stabilnej geometrii toru ani bariery wodnej.
Upłynnienie gruntu może być równie groźne jak sam wstrząs
Podczas silnego trzęsienia nasycony luźny piasek może chwilowo stracić znaczną część swojej sztywności i zachowywać się jak ciecz. Dla tunelu oznacza to możliwość nierównomiernego podparcia, wyporu i dużych przemieszczeń. W Marmaray zastosowano więc poprawę gruntu w strefach podatnych na upłynnienie, między innymi przez zagęszczanie i wymianę słabszych warstw. To pokazuje, że odporność sejsmiczna tunelu nie kończy się na zbrojeniu betonu. Trzeba projektować również zachowanie ośrodka, w którym konstrukcja jest zanurzona.
Szczelność i elastyczność muszą współistnieć
Najbardziej interesujący paradoks Marmaray polega na tym, że tunel pod wodą musi być wyjątkowo szczelny, a jednocześnie nie może zachowywać się jak idealnie nieruchoma sztywna rura. Temperatura, osiadanie i trzęsienia ziemi zawsze generują pewne ruchy. Zamiast próbować całkowicie je wyeliminować, projektanci określają, gdzie ruch może wystąpić i koncentrują go w detalach przygotowanych do jego przejęcia. Wielkie konstrukcje często są bezpieczne właśnie dlatego, że pozwala się im odkształcać w kontrolowany sposób.
Prefabrykacja przenosi część ryzyka z morza do suchego doku
Budowanie segmentów na powierzchni pozwala wykonywać betonowanie, uszczelnienia i kontrolę jakości w znacznie łatwiejszym środowisku niż pod dnem cieśniny. Nie usuwa to ryzyka, lecz zmienia jego miejsce: najbardziej wymagające operacje skupiają się później na holowaniu, zatapianiu i łączeniu gotowych elementów. Immersed tube jest więc przykładem strategii, w której trudny problem podwodny dzieli się na produkcję lądową i krótkie, bardzo precyzyjne operacje morskie.