1 grudnia 1990 r. brytyjska i francuska ekipa przebiły ostatnią warstwę skały w tunelu serwisowym Channel Tunnel, spotykając się 22,3 km od strony brytyjskiej i 15,6 km od francuskiej. Nie była to tylko symboliczna chwila połączenia dwóch państw. Tunel serwisowy był centralnym elementem całego układu trzech równoległych rur: dwóch kolejowych i mniejszej technicznej pośrodku. To właśnie on został połączony jako pierwszy i dawał dostęp do przyszłych tuneli kolejowych przez przejścia poprzeczne. Channel Tunnel pokazuje, że duża przeprawa podmorska nie jest jedną długą dziurą w skale, lecz systemem, w którym bezpieczeństwo, utrzymanie i logistyka wymagają własnej równoległej infrastruktury.
Detektor ATLAS w CERN stoi w ogromnej podziemnej komorze około 100 m pod ziemią. Kawerna ma mniej więcej 35 m szerokości, 55 m długości i 40 m wysokości — dość miejsca na wielopiętrowy budynek. Problem polegał na tym, że centralna przestrzeń musiała pozostać wolna dla samego detektora, więc nie można było podeprzeć stropu kolumnami od dołu. Zamiast tego sklepienie zabezpieczono systemem ogromnych kotew zakotwionych w masie skalnej i specjalnych galeriach ponad komorą. Innymi słowy, dach podziemnej hali jest częściowo utrzymywany dzięki temu, że „wisi” na skale znajdującej się nad nim. To odwraca zwykłą intuicję budowlaną: gdy nie można postawić podpory pod stropem, można wykorzystać setki metrów naturalnego górotworu jako konstrukcję nośną.
15 października 2010 r. podczas finalnego przebicia Gotthard Base Tunnel ekipy drążące z przeciwnych stron spotkały się po dziesiątkach kilometrów pracy z odchyleniem zaledwie 8 cm w poziomie i 1 cm w pionie. To szczególnie imponujące, bo pod górą nie działa GPS, a każdy drobny błąd kierunku mógłby narastać wraz z kilometrami. Sukces wymagał bardzo dokładnej sieci geodezyjnej na powierzchni, przenoszenia kierunku do wnętrza tunelu przez szyby i galerie oraz ciągłych pomiarów pozycji maszyn. W tunelowaniu precyzja geodezyjna jest częścią konstrukcji: dwa fronty robót mogą przez lata wyglądać jak niezależne projekty, ale w końcu muszą trafić w ten sam punkt skały.
Od 1927 do 2003 r. pod Londynem działała Mail Rail — wąskotorowa elektryczna kolej zbudowana wyłącznie do przewozu poczty. Trasa miała około 6,5 mili i łączyła sortownie oraz główne węzły pocztowe. Pociągi nie przewoziły pasażerów i były sterowane automatycznie, dzięki czemu system mógł przez wiele godzin na dobę przesyłać worki z listami pod zatłoczonymi ulicami, omijając korki. Stacje znajdowały się bezpośrednio pod budynkami pocztowymi, a małe wagony pokonywały strome podjazdy i zjazdy dzięki geometrii pomagającej w przyspieszaniu oraz hamowaniu. To przykład ukrytej infrastruktury miasta stworzonej nie dla ludzi, lecz dla informacji — zanim cyfrowa komunikacja niemal wyeliminowała potrzebę takiego transportu.
Podmorska część kolejowego Marmaray pod Bosforem nie została w całości wydrążona maszyną TBM. Około 1,6 km wykonano jako tunel zatapiany: ogromne prefabrykowane segmenty przygotowano na powierzchni, opuszczono do rowu na dnie cieśniny i połączono pod wodą. Trasa leży około 60 m poniżej poziomu morza, w rejonie silnie sejsmicznym. Dlatego połączenia między segmentami zaprojektowano jako szczelne złącza sejsmiczne zdolne przejmować przemieszczenia podczas wstrząsów, a grunty podatne na upłynnienie wzmacniano. Tunel musi więc spełniać dwa pozornie sprzeczne wymagania: nie przepuszczać wody, ale jednocześnie nie być tak sztywny, by niewielki ruch podłoża rozerwał jego połączenia.
Podczas budowy zachodnich tuneli Crossrail w Londynie jedna z maszyn TBM musiała przeciąć trasę pod istniejącymi tunelami Victoria i Bakerloo Line. W najciaśniejszym miejscu sklepienie nowego tunelu znalazło się zaledwie około 3,095 m pod czynnym tunelem Victoria Line. Pociągi nadal kursowały, więc nie można było dopuścić do nadmiernego osiadania lub deformacji istniejącej obudowy. Operatorzy TBM kontrolowali ciśnienie na przodku, ilość wydobywanego gruntu i iniekcję za obudową, a tunele metra były intensywnie monitorowane. To przykład „chirurgii” pod działającym miastem: kilka metrów gruntu oddzielało wielką maszynę drążącą od infrastruktury przewożącej pasażerów każdego dnia.
Nowojorskie Water Tunnels No. 1 i No. 2 przez dziesięciolecia należały do infrastruktury tak krytycznej, że nie można było ich po prostu opróżnić na dłuższy czas i dokładnie obejrzeć. Miasto potrzebowało dodatkowej głównej drogi dostarczania wody, zanim mogło bezpiecznie odciążyć starsze tunele. Dlatego City Water Tunnel No. 3, drążony etapami głęboko w skale pod miastem, jest nie tylko sposobem zwiększenia przepustowości. Jego podstawową wartością jest redundancja: umożliwia przekierowanie przepływu, tak aby fragmenty starszego systemu można było w przyszłości wyłączać, kontrolować i naprawiać bez odcinania milionów odbiorców od wody. To paradoks infrastruktury krytycznej — czasem trzeba zbudować gigantyczny nowy obiekt przede wszystkim po to, aby wreszcie móc bezpiecznie zajrzeć do starego.
Kawerny Stepney Green na londyńskim Crossrail mają ponad 50 m długości i miejscami około 17 m szerokości, ale nie powstały przez jednorazowe wydrążenie całego przekroju. W miękkim gruncie taki zabieg mógłby doprowadzić do nadmiernych deformacji lub utraty stateczności. Zamiast tego dzielono przekrój na mniejsze części, usuwano grunt sekwencyjnie i niemal natychmiast pokrywano odsłoniętą powierzchnię betonem natryskowym z włóknami. Tymczasowe ściany wewnętrzne oraz krótkie odcinki robót pozwalały szybko zamykać pierścień obudowy i ograniczać ruch gruntu. Konstruktor nie projektował więc tylko finalnej kawerny, ale także dokładną kolejność jej powstawania. W tunelowaniu metodą SCL kolejność wykopu jest elementem nośnym równie realnym jak grubość betonu.
Budowa linii Noord/Zuidlijn pod zabytkowym Amsterdam Centraal wymagała przeprowadzenia tunelu przez miejsce, w którym od ponad wieku stał działający dworzec oparty na tysiącach drewnianych pali. Część starych fundamentów kolidowała z przyszłą trasą. Nie można było ich po prostu wyciąć, bo podtrzymywały budynek. Najpierw wykonano więc nową podziemną konstrukcję przypominającą ogromny „stół”, która przejęła obciążenia dworca na głębokie nowe podpory. Dopiero pod tak zabezpieczonym obiektem można było prowadzić mokry wykop, usuwać kolidujące drewniane pale i przygotować przestrzeń dla prefabrykowanego elementu tunelu o długości około 136 m. Dworzec przez cały czas pozostawał czynny. To inżynierskie odwrócenie zwykłej kolejności: zanim można było zbudować tunel, trzeba było najpierw przebudować fundamenty budynku stojącego nad nim.
Grand Central Madison powstało głęboko pod działającym Grand Central Terminal i Park Avenue na Manhattanie. Tory znajdują się miejscami około 180 stóp, czyli niemal 55 m, pod ulicą. Zamiast budować jedną prostą halę metodą odkrywkową, inżynierowie wydrążyli w skale dwie wielkie kawerny stacyjne z peronami i torami, korzystając z wiercenia, odstrzału oraz tunelowania w otoczeniu istniejących fundamentów i linii kolejowych. Prace trzeba było etapować tak, aby ograniczyć wpływ na jeden z najbardziej ruchliwych węzłów transportowych Nowego Jorku. W niektórych miejscach istniejące kolumny i fundamenty trzeba było tymczasowo przejmować lub przebudowywać. Efekt przypomina budowę nowego wielkiego dworca pod innym wielkim dworcem — z powierzchni niemal bez śladu skali pustek powstałych w skale.
Boston’s Big Dig przenosił główną arterię miejską pod ziemię, ale przez znaczną część budowy stara estakada nadal musiała przenosić ruch. Rozwiązaniem były między innymi żelbetowe slurry walls wykonywane w wąskich szczelinach wypełnionych zawiesiną stabilizującą. Powstało ponad 26 tysięcy stóp takich ścian. Po ukończeniu miały stanowić trwałe ściany podziemnej autostrady, lecz w czasie robót pełniły dodatkową rolę: przejmowały podpory istniejącej estakady, dzięki czemu można było prowadzić wykop i budować tunel bez natychmiastowego wyłączenia głównej trasy miasta. To przykład konstrukcji zaprojektowanej od początku do dwóch różnych stanów pracy — tymczasowego i docelowego.
Przy budowie szybu Moorgate dla Crossrail problemem nie było wyłącznie to, czy ściany utrzymają napór gruntu z boków. Po wykonaniu głębokiego wykopu usunięto ogromną masę ziemi, więc grunt pod dnem został odciążony i zaczął dążyć do rozprężenia ku górze. Projektanci przewidywali heave, czyli wypiętrzenie, sięgające nawet około 140 mm. Zamiast pozwolić, by rosnący grunt bezpośrednio naciskał na dwumetrową płytę denną, pod częścią fundamentu zastosowano specjalny kontrolowanie zgniatający się materiał pustkotwórczy. Miał on deformować się pod naciskiem i ograniczać siłę przekazywaną na płytę do około 75 kPa. To kontrintuicyjna lekcja geotechniki: po zejściu pod ziemię konstrukcja nie zawsze walczy z osiadaniem. Czasem trzeba zaprojektować miejsce na grunt, który chce wrócić do góry.
Po katastrofalnym pożarze w Mont Blanc Tunnel w 1999 r. przebudowano nie tylko instalacje przeciwpożarowe, lecz całą logikę bezpieczeństwa tunelu. W zwykłej eksploatacji wentylacja ma usuwać spaliny i zapewniać jakość powietrza. Podczas pożaru najważniejsze staje się jednak utrzymanie dymu z dala od ludzi oraz stworzenie drogi ucieczki. W zmodernizowanym tunelu zastosowano system odciągu dymu przez otwory w stropie do osobnych kanałów oraz 37 ciśnieniowych schronów rozmieszczonych mniej więcej co 300 m i połączonych z galerią bezpieczeństwa. Schrony są zasilane świeżym powietrzem, aby dym nie przedostawał się do środka. To przykład, jak jedno środowisko techniczne — przepływ powietrza — musi być projektowane zupełnie inaczej dla ruchu codziennego i dla sytuacji awaryjnej.
Kuala Lumpur ma tunel, którego funkcje pozornie się wykluczają: na co dzień część przekroju służy samochodom, ale podczas największych ulew ten sam korytarz staje się kanałem przeciwpowodziowym. System SMART pracuje w kilku trybach. Przy umiarkowanym wezbraniu woda płynie dolną częścią tunelu, a ruch drogowy może trwać. Przy dużej powodzi samochody są ewakuowane, wodoszczelne bramy zamykają część drogową, a w trybie najwyższym woda przepływa również przez poziomy normalnie zajęte przez jezdnię. Po zdarzeniu tunel trzeba opróżnić, oczyścić, skontrolować i dopiero ponownie otworzyć. To radykalne odwrócenie typowego projektowania: zamiast za wszelką cenę chronić tunel przed wodą, konstrukcja została zaprojektowana tak, by bezpiecznie ją przyjąć.
Pod najgłębszą częścią Bosforu maszyna drążąca Eurasia Tunnel pracowała około 106 m poniżej poziomu morza, przy hydrostatycznym ciśnieniu na przodku sięgającym około 11 barów. To mniej więcej jedenaście razy więcej niż ciśnienie atmosferyczne na powierzchni. Zwykłe otwarcie komory roboczej oznaczałoby gwałtowny napływ wody i gruntu, dlatego zastosowano zamkniętą tarczę typu slurry/mixshield i specjalne systemy śluz. Konstrukcja maszyny pozwalała wykonywać część wymiany narzędzi w osłoniętych przestrzeniach przy ciśnieniu atmosferycznym, a najbardziej wymagające interwencje wymagały procedur hiperbarycznych. W takim tunelu TBM jest nie tylko koparką — jest ruchomą barierą ciśnieniową oddzielającą ludzi od morza.
Metropolitan Area Outer Underground Discharge Channel pod Tokio słynie z gigantycznej komory z 59 betonowymi filarami, przypominającej podziemną świątynię. Jej monumentalność nie wynika jednak wyłącznie z potrzeby utrzymania stropu. Zbiornik zbudowano w gruncie o wysokim poziomie wód gruntowych, więc pusta konstrukcja jest stale wypychana ku górze przez siłę wyporu. Masa stropu, zasypki, filarów i płyty dennej pomaga przeciwdziałać temu unoszeniu. Sam system ma przejmować wodę z mniejszych rzek podczas powodzi, kierować ją do ogromnych szybów i tunelu, a następnie pompować do rzeki Edogawa. To niezwykły paradoks hydrotechniczny: podziemny zbiornik na wodę trzeba dociążyć właśnie po to, aby woda znajdująca się na zewnątrz nie wypchnęła go z ziemi.
Norweski Lærdal Tunnel ma 24,5 km długości, więc przejazd trwa około dwudziestu minut. Tak długa jazda w niemal niezmiennym, zamkniętym korytarzu może powodować monotonię, spadek koncentracji i niepokój. Dlatego projektanci nie potraktowali wnętrza jak zwykłego tunelu powielonego na 24 km. Trasę podzielono trzema dużymi kawernami, a charakterystyczne niebieskie i żółte oświetlenie tworzy wyraźnie inne przestrzenie przypominające wizualne „przerwy” w podróży. Rozwiązania testowano z wykorzystaniem symulatorów jazdy i badań czynnika ludzkiego. Lærdal pokazuje, że bezpieczeństwo pod ziemią zależy nie tylko od wentylatorów i betonu. Kierowca jest częścią systemu, a jego zmęczenie oraz percepcja mogą stać się parametrem projektowym.
Budowa japońskiego Seikan Tunnel pod cieśniną Tsugaru była walką nie tylko ze skałą, lecz także z wodą morską. Przed 1976 r. doszło do czterech poważnych zalań. Badacze zauważyli jednak, że skład chemiczny wody sączącej się z odwiertów i powierzchni roboczych może zdradzać, czy do tunelu zaczyna docierać świeża woda morska z krótką drogą przepływu. Po rozpoznaniu znaczenia tych danych geochemicznych nie odnotowano kolejnych katastrofalnych zalań w dalszej części budowy. To niezwykły przykład, w którym próbka wody staje się instrumentem bezpieczeństwa konstrukcji: zanim napływ staje się widoczny jako gwałtowny przeciek, chemia może ujawnić zmianę systemu przepływu w spękanej skale.