PolskaPolskie miasta — jak powstawały i jak działają

Muranów zbudowano na gruzach i częściowo z gruzu dawnego getta

Po wojnie obszar getta warszawskiego był ogromnym morzem ruin. Projektując Muranów Południowy, Bohdan Lachert nie próbował całkowicie usunąć materialnych pozostałości. Część nowych budynków ustawiono na sztucznie ukształtowanych skarpach gruzowych, a do budowy stosowano gruzobeton, w którym kruszywem były rozdrobnione cegły i inne pozostałości zniszczonej zabudowy. Nowe osiedle dosłownie wyrosło więc z materiału poprzedniego miasta. Ukształtowanie terenu, które dziś może wyglądać jak zwykłe pagórki, jest również fizycznym śladem katastrofy wojennej.

Ruiny miały ogromną skalę

Po likwidacji getta i zniszczeniu Warszawy z dawnej zabudowy tej części miasta pozostały głównie piwnice, fragmenty ścian i wielkie zwały gruzu. Całkowite wywiezienie materiału wymagałoby olbrzymiego transportu, czasu i miejsca składowania. Odbudowa musiała więc odpowiedzieć na pytanie nie tylko „co zbudować?”, ale również „co zrobić z milionami fragmentów starego miasta?”.

Lachert wykorzystał gruz jako część projektu

Muranów Południowy zaprojektował Bohdan Lachert w duchu modernizmu. Zamiast całkowicie wyrównywać teren, część zabudowy posadowiono na nasypach utworzonych z ruin. Dzięki temu osiedle otrzymało charakterystyczne różnice wysokości. Topografia stała się więc zapisem wcześniejszego zniszczenia, nawet jeśli późniejsze przekształcenia częściowo zatarły pierwotny zamysł.

Gruz stał się kruszywem

Według Muzeum POLIN do budowy stosowano gruzobeton: beton, w którym część kruszywa stanowiły zmielone cegły i inne pozostałości zburzonego getta. Było to rozwiązanie materiałowe w sytuacji niedoboru surowców, ale miało również wymiar symboliczny w koncepcji architekta. Nowe domy fizycznie zawierały materiał przedwojennej dzielnicy.

Nowy plan nie odtwarzał dawnych ulic

Modernistyczne osiedle miało inną geometrię niż gęsta przedwojenna zabudowa. Bloki ustawiano swobodniej, między nimi planowano zieleń i większe otwarte przestrzenie. W przeciwieństwie do rekonstrukowanej Starówki Muranów nie próbował odzyskać dawnego obrazu ulic. To dwie skrajnie różne odpowiedzi na podobny problem zniszczonego miasta.

Pamięć została wpisana w materiał, ale była niejednoznaczna

Lachert chciał, aby osiedle odnosiło się do tragedii miejsca, lecz powojenna polityka pamięci zmieniała sposób komunikowania historii getta. Część materialnych znaków stawała się dla kolejnych mieszkańców po prostu codziennym krajobrazem. Dopiero późniejsze badania, pomniki i Muzeum POLIN na nowo uwidoczniły historyczne znaczenie przestrzeni.

Pagórek może być zabytkiem katastrofy

Najbardziej zaskakujące jest to, że ślad zniszczenia nie zawsze ma formę ruin pozostawionych na powierzchni. Może być ukryty pod trawnikiem, w nasypie albo w materiale ściany. Muranów pokazuje, że topografia współczesnej dzielnicy może być efektem wojny równie mocno jak zachowany mur. Miasto przechowuje historię również w swojej geologii stworzonej przez człowieka.

Gruz zmienił nawet wysokość parterów

Skarpa gruzowa sprawiała, że część nowych budynków znajdowała się wyżej niż przedwojenne poziomy ulic. To wpływało na schody, dojścia i relację parteru z terenem. Mieszkaniec poruszał się więc po sztucznej topografii stworzonej przez setki tysięcy metrów sześciennych pozostałości wcześniejszej zabudowy. Z czasem roślinność, chodniki i kolejne remonty oswoiły te różnice wysokości, przez co ich pochodzenie przestało być oczywiste. Właśnie dlatego Muranów jest tak mocnym przykładem pamięci przestrzennej. Historyczny fakt nie musi być reprezentowany figurą pomnika; może wpływać na codzienny wysiłek wejścia pod górę, lokalizację schodów albo widok z okna. Materiał katastrofy został przekształcony w normalny teren miasta.

#Bohdan Lachert#getto warszawskie#gruzobeton#Muranów#odbudowa#Warszawa
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki