Piłka może stracić energię mechaniczną podczas odbicia, choć pęd całego układu nadal jest zachowany
W zderzeniach łatwo pomylić dwa osobne prawa. Pęd jest zachowany dla układu, na który w rozpatrywanym czasie działa pomijalny zewnętrzny impuls. Energia całkowita jest zawsze zachowana, ale energia kinetyczna nie musi. Gdy piłka uderza w podłogę i odbija się niżej, część uporządkowanej energii kinetycznej przechodzi w deformacje, drgania, ciepło i dźwięk. Jednocześnie pęd samej piłki oczywiście się zmienia — podłoga wywiera na nią duży impuls. Jeśli włączymy do układu Ziemię, całkowity pęd może być zachowany, choć ruch Ziemi jest niewykrywalnie mały.
Pęd piłki nie jest zachowany samodzielnie
Piłka spada z pędem skierowanym w dół, po czym odbija się z pędem w górę. To wyraźna zmiana. Przyczyną jest impuls siły podłoża. Dlatego nie wolno mówić „pęd piłki zachowuje się przy odbiciu”. Zasada zachowania wymaga dobrania układu, dla którego zewnętrzny impuls w analizowanym kierunku jest zaniedbywalny.
Ziemia również otrzymuje przeciwny impuls
Podczas kontaktu piłka naciska na podłogę, a podłoga na piłkę. Jeśli układ obejmuje piłkę i Ziemię, siły kontaktowe są wewnętrzne. Zmiana pędu Ziemi ma przeciwny znak do zmiany pędu piłki. Jej prędkość zmienia się ekstremalnie mało z powodu ogromnej masy, ale bilans pędu może się zgadzać.
Energia kinetyczna może przechodzić w ruch mikroskopowy
Piłka i podłoże odkształcają się. Część odkształcenia jest sprężysta i oddaje energię, pomagając odbiciu; część jest stratna. Lepkość materiału, tarcie wewnętrzne, drgania i generowany dźwięk zamieniają uporządkowaną energię makroskopowego ruchu w wiele innych postaci. Dlatego wysokość odbicia jest mniejsza.
Współczynnik restytucji opisuje część tego efektu
Dla prostego zderzenia wzdłuż jednej osi można definiować współczynnik restytucji jako stosunek względnej prędkości rozchodzenia się obiektów po zderzeniu do prędkości zbliżania przed nim. Wartość poniżej 1 oznacza, że część energii kinetycznej ruchu względnego nie wróciła do ruchu postępowego. Nie jest to naruszenie zachowania energii całkowitej.
Dwa prawa odpowiadają na różne pytania
Pęd jest szczególnie powiązany z impulsami i symetrią translacyjną; energia mówi o możliwości wykonywania pracy i przemianach między różnymi formami. W jednym zderzeniu oba prawa mogą obowiązywać jednocześnie, ale nie narzucają tego samego wyniku. Rozróżnienie ich to klucz do poprawnej analizy zderzeń sprężystych i niesprężystych.
Jak wybrać układ, aby prawa zachowania naprawdę pomagały
Przy analizie odbicia warto na początku narysować granicę układu. Jeśli obejmuje tylko piłkę, podłoga jest otoczeniem i wywiera duży zewnętrzny impuls, więc pęd piłki nie jest zachowany. Jeśli obejmuje piłkę, podłogę i Ziemię, siła kontaktowa staje się wewnętrzna, a w krótkim czasie zewnętrzne impulsy mogą być pomijalne. Podobny wybór dotyczy energii: energia kinetyczna widocznego ruchu może maleć, ale jeśli uwzględnimy energię wewnętrzną ogrzanych i drgających materiałów, bilans całkowity pozostaje spójny. To praktyczna metoda rozwiązywania zderzeń. Najpierw określamy, czy interesuje nas pęd, energia czy oba; potem sprawdzamy, które oddziaływania są zewnętrzne oraz czy zderzenie można przybliżyć jako sprężyste. Samo słowo „zachowanie” bez wskazania układu i rodzaju energii bywa źródłem sprzeczności. Piłka odbijająca się od podłogi jest szczególnie dobrym przykładem, bo na pierwszy rzut oka „traci pęd w dół, zyskuje pęd w górę i traci energię”, a wszystkie te zdania można uporządkować jednym konsekwentnym wyborem granic i bilansów.
Dlaczego piłki z różnych materiałów odbijają się inaczej
Podczas ściskania materiał magazynuje energię sprężystą, ale nie każdy materiał oddaje ją równie skutecznie. Polimery mogą mieć silne straty lepkosprężyste, a pusta piłka wykorzystuje także sprężanie gazu i deformację powłoki. Temperatura zmienia właściwości materiału i ciśnienie gazu, więc współczynnik odbicia może się zmieniać bez zmiany podstawowych praw zachowania. To przykład, w którym bilans globalny jest uniwersalny, lecz wynik liczbowy zależy od mechaniki materiału.