Ściany roślin są przebite kontrolowanymi mostami łączącymi cytoplazmy sąsiednich komórek
Ściana komórkowa wydaje się idealnym separatorem, ale komórki roślinne nie są całkowicie odizolowanymi komorami. Plazmodesmy to mikroskopijne kanały przechodzące przez ścianę i łączące błony plazmatyczne oraz cytoplazmy sąsiadów. Przez ich środek przebiega desmotubula — silnie zwężony odcinek retikulum endoplazmatycznego ciągły z ER obu komórek. Między nią a błoną kanału pozostaje przestrzeń cytoplazmatyczna, przez którą mogą przechodzić jony, metabolity i wybrane makrocząsteczki. Przepuszczalność plazmodesm jest regulowana m.in. przez odkładanie kalozy wokół szyjki kanału.
Kanał powstaje przez ścianę, ale błona pozostaje ciągła
Błona plazmatyczna jednej komórki wyściela plazmodesmę i przechodzi w błonę sąsiada. Nie jest więc tak, że ściana ma zwykłą dziurę otwierającą cytoplazmę na materiał ściany. Granica lipidowa nadal istnieje, tylko jest wpuklona w wąski tunel. Dzięki temu roślina może zachować kontrolowany interfejs membranowy nawet w miejscu bezpośredniej komunikacji między komórkami.
W środku biegnie fragment ER
Desmotubula jest skrajnie zwężoną rurką retikulum endoplazmatycznego, która przechodzi osiowo przez kanał. Jej światło jest bardzo małe, a część transferu między komórkami zachodzi w cytoplazmatycznej przestrzeni otaczającej tę rurkę. Obecność ER oznacza, że plazmodesma łączy nie tylko powierzchnie i cytoplazmy, lecz także architekturę endomembranową sąsiednich komórek. To niezwykły przykład ciągłości na poziomie organelli przez sztywną ścianę.
Nie wszystko przechodzi swobodnie
Małe cząsteczki mogą dyfundować symplastycznie, ale dla większych ładunków znaczenie mają rozmiar, kształt i regulacja kanału. Część białek i RNA potrafi przemieszczać się przez plazmodesmy w sposób zależny od konkretnych sygnałów oraz białek pomocniczych. Dlatego kanał nie powinien być traktowany jak otwarta rura o stałej średnicy. Jego przepuszczalność jest cechą dynamiczną i biologicznie kontrolowaną.
Kaloza działa jak regulowany kołnierz
Wokół szyjki plazmodesmy może odkładać się kaloza, polisacharyd zbudowany głównie z beta-1,3-glukanu. Zwiększenie ilości kalozy zwęża funkcjonalny kanał, a jej degradacja może go ponownie poszerzyć. Synteza i rozkład są regulowane przez enzymy oraz sygnały stresowe, rozwojowe i hormonalne. Roślina ma więc sposób na szybkie ograniczanie kontaktu między komórkami bez konieczności zamurowywania kanału na stałe.
Plazmodesmy pozwalają tkance działać jako symplast
Połączone cytoplazmy wielu komórek tworzą drogę transportu symplastycznego. Cukry, jony i sygnały mogą dzięki niej przemieszczać się z komórki do komórki bez każdorazowego przekraczania dwóch błon plazmatycznych. Taka komunikacja ma znaczenie dla rozwoju merystemów, transportu produktów fotosyntezy i koordynacji odpowiedzi na środowisko. Ściana nadaje komórkom mechaniczną indywidualność, ale plazmodesmy przywracają funkcjonalną ciągłość tkanki.
Wirusy roślinne próbują wykorzystać istniejące przejścia
Wiele wirusów koduje białka ruchowe zwiększające zdolność swoich kompleksów genomowych do przechodzenia przez plazmodesmy. Patogen nie musi więc burzyć całej ściany — manipuluje naturalnym systemem komunikacji międzykomórkowej. Roślina z kolei może ograniczać kanały, m.in. przez zwiększenie odkładania kalozy. Plazmodesma staje się miejscem konfliktu między potrzebą komunikacji a potrzebą zatrzymania infekcji.
Ściana komórkowa nie oznacza izolacji
Podręcznikowy obraz sąsiadujących prostokątów może sugerować, że każda komórka roślinna jest szczelną cegłą oddzieloną od następnej grubą warstwą materiału. W rzeczywistości tysiące plazmodesm pozwalają zbudować tkankę, w której granice mechaniczne i komunikacyjne nie pokrywają się. To jedno z najciekawszych rozwiązań organizacji wielokomórkowości: komórki zachowują ściany, a jednocześnie tworzą wspólną sieć wymiany.
Plazmodesmy nie są wszystkie takie same. Pierwotne kanały powstają podczas budowy płytki komórkowej, a wtórne mogą tworzyć się później przez istniejącą ścianę. W miarę rozwoju tkanki kanały mogą się rozgałęziać, zmieniać średnicę i skład białkowy. Szczególnie interesująca jest koncepcja size exclusion limit — funkcjonalnej granicy rozmiaru ładunku, która nie jest jedną stałą wartością dla wszystkich plazmodesm. Sygnały rozwojowe potrafią zwiększać lub zmniejszać przepuszczalność całych domen tkanki, tworząc czasowe „symplastyczne pola”. Na przykład podczas różnicowania niektórych tkanek komórki, które wcześniej swobodnie wymieniały małe cząsteczki, mogą zostać od siebie funkcjonalnie odizolowane. W floemie plazmodesmy są częścią wyspecjalizowanej relacji między członami rurek sitowych a komórkami przyrurkowymi i umożliwiają intensywną wymianę metabolitów oraz makrocząsteczek. To pokazuje, że kanał przez ścianę jest pełnoprawnym elementem architektury tkanki. Roślina może regulować swoje „połączenia sieciowe” w przestrzeni i czasie, bez konieczności rozpuszczania ścian i ponownego sklejania komórek.