Te same traszki odtworzyły soczewkę oka 18 razy
W trwającym 16 lat doświadczeniu japońskim traszkom Cynops pyrrhogaster wielokrotnie usuwano całą soczewkę z tego samego oka. Łącznie wykonano 18 takich zabiegów. Pod koniec eksperymentu zwierzęta miały według oszacowania co najmniej około 30 lat, a siedemnasta i osiemnasta odtworzona soczewka nadal miały budowę i wzorce ekspresji kluczowych genów bardzo podobne do soczewek kontrolnych młodszych zwierząt. Co więcej, nowa soczewka nie powstaje z resztek starej: komórki nabłonka barwnikowego grzbietowej części tęczówki przeprogramowują się i zmieniają tożsamość. Regeneracja nie tylko się powtarzała — przez lata nie wykazała oczekiwanego „zużywania się”.

Eksperyment, którego nie da się zrobić w kilka miesięcy
Pytanie, czy zdolność regeneracji wyczerpuje się wraz z wiekiem i kolejnymi urazami, jest trudne eksperymentalnie. Trzeba obserwować te same osobniki przez znaczną część ich życia i wielokrotnie powtarzać identyczny zabieg. W badaniu japońskich traszek Cynops pyrrhogaster rozpoczęto serię lentektomii, czyli chirurgicznego usuwania soczewki, w latach 90. XX wieku i kontynuowano ją przez 16 lat. U tych samych zwierząt soczewkę usunięto 18 razy. Badacze mogli dzięki temu porównać nie tylko młode i stare osobniki, lecz przede wszystkim kolejne rundy regeneracji zachodzące w tych samych organizmach.
Nowa soczewka powstaje z innej tkanki
Mechanizm jest równie niezwykły jak sama powtarzalność. U dorosłych traszek soczewka regeneruje się z komórek nabłonka barwnikowego grzbietowej części tęczówki. Komórki te normalnie mają zupełnie inną funkcję. Po usunięciu soczewki tracą część cech swojej dotychczasowej specjalizacji, ponownie wchodzą w cykl komórkowy, a następnie różnicują się w komórki soczewki. To przykład transdyferencjacji — zmiany dojrzałego typu komórki w inny typ. Dzięki temu eksperyment nie polegał na sprawdzaniu, czy pozostały fragment soczewki potrafi zarosnąć ubytek: przy każdej operacji soczewkę usuwano w całości.
Osiemnasta soczewka nadal wyglądała prawidłowo
Po siedemnastej i osiemnastej regeneracji badacze analizowali strukturę soczewek oraz ekspresję genów związanych z ich budową i rozwojem. Odtworzone soczewki miały podobny rozmiar i organizację do soczewek kontrolnych, a wzorce ekspresji badanych krystalin i czynników transkrypcyjnych były bardzo zbliżone. Nie stwierdzono sygnału, że kolejne cykle prowadzą do stopniowego pogarszania jakości regeneratu. To szczególnie zaskakujące, bo zwierzęta pod koniec doświadczenia były według oszacowania co najmniej około trzydziestoletnie. Ich dokładnego wieku nie znano, ponieważ pierwotnie odłowiono je w naturze.
Dlaczego wiek podano jako oszacowanie
Wynik trzeba przedstawiać precyzyjnie. Autorzy nie posiadali dat wyklucia badanych traszek. Na podstawie rozmiaru i wcześniejszych obserwacji tempa wzrostu ocenili, że w chwili odłowu zwierzęta miały co najmniej około 14 lat, a po 16 latach eksperymentu — około 30 lub więcej. Dlatego nie należy pisać, że każda traszka miała dokładnie 30 lat. Mocny fakt nie zależy jednak od tej niepewności: te same dorosłe zwierzęta przechodziły regenerację soczewki przez 16 lat i po 18 rundach badane soczewki nadal nie wykazywały spodziewanego spadku jakości.
Regeneracja nie musi oznaczać zużywania zapasu
U ludzi wiele procesów naprawczych słabnie z wiekiem, a wielokrotne uszkodzenia mogą prowadzić do włóknienia, blizn i utraty funkcji. Traszka pokazuje inną możliwość biologiczną. Jej regeneracja soczewki nie polega na wyczerpywaniu małego, jednorazowego magazynu gotowych prekursorów, lecz na ponownym przeprogramowywaniu dojrzałych komórek tęczówki. Nie dowodzi to, że traszki są odporne na wszystkie skutki starzenia ani że każda ich tkanka regeneruje się bez ograniczeń. Pokazuje jednak, że przynajmniej w tym konkretnym narządzie długotrwałe starzenie i wielokrotne odtwarzanie nie muszą automatycznie prowadzić do utraty zdolności regeneracyjnej.
Tylko część tęczówki wykonuje niezwykłą sztuczkę
U dorosłych traszek soczewka odtwarza się z grzbietowej, a nie brzusznej części nabłonka barwnikowego tęczówki. Obie części wyglądają podobnie i zawierają komórki tego samego ogólnego typu, ale różnią się gotowością do uruchomienia programu soczewkowego. Badania wskazują na odmienne środowisko sygnałowe, w tym regulację szlaku BMP i genów rozwojowych takich jak six3. To kolejny dowód, że zdolność regeneracji nie musi wynikać z obecności „magicznych” komórek. Czasem dwie sąsiednie populacje różnią się głównie tym, jakie programy mogą ponownie aktywować po urazie.
Transdyferencjacja podważa prosty obraz dojrzałej komórki
W klasycznym ujęciu różnicowanie przypomina jednokierunkową drogę: komórka zarodkowa wybiera specjalizację i później już jej nie zmienia. Regeneracja soczewki u traszki pokazała, że dojrzała komórka nabłonka barwnikowego może częściowo cofnąć swój program, przebudować ekspresję genów i wejść w zupełnie inną specjalizację. Nie zachodzi to dowolnie ani w każdej tkance, ale pokazuje, że tożsamość komórki jest aktywnie utrzymywanym stanem, a nie nieodwracalnym chemicznym odciskiem. Właśnie dlatego traszkowe oko stało się historycznie ważnym modelem przeprogramowania komórek.