Odrastająca kończyna aksolotla nie jest strukturą, która najpierw się buduje, a dopiero potem zostaje unerwiona. Nerwy są potrzebne od samego początku. Po amputacji przy ranie powstaje blastema — skupisko komórek, z którego rozwijają się brakujące tkanki — ale po odnerwieniu kończyny jej powstanie jest silnie zahamowane. Badania wskazały m.in. neuregulinę 1 jako jeden z sygnałów dostarczanych przez układ nerwowy; eksperymentalne podanie NRG1 potrafiło częściowo ratować regenerację odnerwionej kończyny. Nerw jest więc nie tylko przewodem sterującym gotowym narządem, lecz także elementem programu jego odbudowy.
Kolonijne osłonice z rodzaju Botrylloides należą do strunowców — tej samej wielkiej grupy, w której znajdują się kręgowce. Niektóre z nich mają jednak zdolność zupełnie obcą dorosłym kręgowcom: po usunięciu wszystkich osobników kolonii niewielki fragment wspólnego układu naczyniowego może wytworzyć nowego, funkcjonalnego zooida z narządami i linią płciową. Regeneracja całego ciała zaczyna się w obrębie naczyń i wykorzystuje komórki o właściwościach macierzystych. To wyjątkowe połączenie dużej złożoności anatomicznej z regeneracją całego organizmu sprawia, że osłonice są jednym z najbardziej nieoczywistych modeli odbudowy ciała.
Telomery skracają się podczas wielu podziałów komórkowych i ich krytyczne uszkodzenie może uruchamiać senescencję lub śmierć komórki, dlatego bywają przedstawiane jako prosty biologiczny licznik życia. Porównania między gatunkami pokazują jednak, że długość początkowa telomerów nie działa jak uniwersalny zegar. Typowe myszy laboratoryjne mają telomery około 5–10 razy dłuższe niż ludzie, a żyją wielokrotnie krócej. W badaniu ptaków i ssaków lepszy związek z maksymalną długością życia wykazywało tempo skracania telomerów niż sama długość początkowa. Telomery są ważnym elementem starzenia komórkowego, ale nie samodzielnym licznikiem określającym, ile lat ma przeżyć organizm.
W eksperymencie na wypławkach naukowcy zniszczyli promieniowaniem ich własne dzielące się komórki macierzyste, przez co zwierzęta utraciły zdolność normalnej odnowy i regeneracji. Następnie przeszczepiano pojedyncze komórki zwane neoblastami. Niektóre z nich potrafiły utworzyć rozrastającą się kolonię potomków, wytworzyć wiele różnych typów komórek i ostatecznie przywrócić napromieniowanemu gospodarzowi zdolność regeneracji. To wyjątkowo bezpośredni dowód, że w dorosłym ciele planarii istnieją pojedyncze, rzeczywiście pluripotentne komórki macierzyste.
U dorosłych myszy koniec palca ma naturalną zdolność do regeneracji wielu tkanek po amputacji, ale ta zdolność gwałtownie zależy od miejsca cięcia. Amputacja przechodząca przez dystalny fragment ostatniego paliczka, w pobliżu aparatu paznokciowego, może zakończyć się odtworzeniem kości i innych elementów czubka. Cięcie bardziej proksymalne zwykle prowadzi do zamknięcia rany i włóknienia bez odbudowy całego brakującego segmentu. W jednym zwierzęciu istnieje więc anatomiczna granica między dwoma programami: regeneracją złożonej struktury i typowym gojeniem bliznowatym.
Senescencja komórkowa jest zwykle opisywana jako stan, w którym komórka przestaje się dzielić i z czasem może sprzyjać starzeniu tkanek. W regenerującej kończynie aksolotla przejściowo pojawia się jednak populacja komórek senescentnych, która pełni funkcję pomocniczą. Eksperymenty z 2023 roku wykazały, że ich obecność wspiera rozrost blastemy: komórki te zmieniają sygnalizację Wnt i tworzą środowisko sprzyjające proliferacji sąsiednich progenitorów. Podobne korzystne role senescencji obserwowano w regeneracji płetwy danio i kończyn traszek. Problemem nie musi więc być sam stan senescencji, lecz jego przewlekłość i brak usuwania komórek po wykonaniu zadania.
Wypławek potrafi odtworzyć brakującą głowę, ogon i narządy, ale same komórki macierzyste nie wystarczą, by wiedzieć, co ma powstać po przecięciu zwierzęcia. U planarii wiele genów przekazujących informację o położeniu w ciele działa w dojrzałych komórkach mięśniowych. Po urazie wzór ich aktywności szybko się przestawia i pomaga określić, która strona rany ma stać się przodem, tyłem albo inną częścią osi ciała. Mięśnie pełnią więc zaskakująco podwójną funkcję: kurczą ciało, a równocześnie przechowują coś w rodzaju biologicznego układu współrzędnych dla regeneracji.
W badaniu Acomys cahirinus całkowite przecięcie rdzenia kręgowego nie zakończyło się typowym dla dorosłych ssaków trwałym przerwaniem szlaków. W miejscu urazu powstała tkanka łącząca oba końce rdzenia, przez którą przerastały aksony; obserwowano tworzenie synaps i przewodzenie sygnałów przez obszar uszkodzenia. Zwierzęta odzyskiwały też znaczną funkcję tylnych kończyn. To jeden z najbardziej niezwykłych znanych przykładów regeneracji układu nerwowego u ssaka. Wyniku nie należy jednak rozszerzać na ludzi ani traktować jako dowodu, że rdzeń ssaków zasadniczo regeneruje się sam — dotyczy wyjątkowego gatunku i konkretnego modelu doświadczalnego.
U większości ssaków głęboka rana skóry kończy się przede wszystkim naprawą: rana zostaje zamknięta, ale pierwotna architektura tkanki nie wraca w pełni. Afrykańskie myszy kolczaste z rodzaju Acomys potrafią odpowiedzieć inaczej. Po dużych ranach odtwarzają skórę właściwą, mieszki włosowe, gruczoły łojowe, a w niektórych modelach także mięśnie i chrząstkę, z dużo słabszym włóknieniem niż typowe myszy laboratoryjne. To ważne, bo Acomys nie jest salamandrą ani płazińcem, lecz ssakiem. Pokazuje więc, że regeneracja złożonych tkanek u dorosłych ssaków jest ograniczona ewolucyjnie, ale nie całkowicie wykluczona.
U mrówek Harpegnathos saltator po utracie królowej część dorosłych robotnic może przejść w stan reprodukcyjny nazywany gamergate. Nie jest to nowe pokolenie ani genetycznie inna kasta: dorosła robotnica zmienia fizjologię, zaczyna składać jaja i jednocześnie jej oczekiwana długość życia wzrasta około pięciokrotnie. To szczególnie zaskakujące, bo u wielu zwierząt intensywniejszy rozród wiąże się z kosztem dla długowieczności. Badania wskazują, że podczas przemiany mrówki przebudowują sygnalizację insulinową i odpowiedź na stres w sposób pozwalający rozdzielić funkcje związane z reprodukcją od tych, które zwykle skracają życie.
Samice wielu ośmiornic po złożeniu jaj przestają jeść, intensywnie opiekują się lęgiem, gwałtownie podupadają i umierają. Klasyczny eksperyment wykazał jednak, że usunięcie pary gruczołów wzrokowych po rozpoczęciu opieki nad jajami potrafiło przerwać ten ciąg zdarzeń: samice ponownie zaczynały jeść, rosły i żyły znacznie dłużej. Późniejsze badania molekularne pokazały, że gruczoł wzrokowy — funkcjonalnie porównywany do układu neuroendokrynnego kręgowców — po rozrodzie przebudowuje aktywność wielu szlaków, m.in. steroidowych i insulinowych. Śmierć jest więc w dużej mierze elementem sterowanej fizjologii cyklu życiowego, a nie tylko mechanicznym skutkiem głodzenia przy jajach.
Po usunięciu części komory serca dorosły danio pręgowany potrafi odtworzyć znaczną część utraconego mięśnia. Kluczowym źródłem nowych kardiomiocytów nie jest ukryty magazyn całkowicie niewyspecjalizowanych komórek macierzystych. Badania śledzące los komórek wykazały, że istniejące kardiomiocyty w pobliżu urazu częściowo cofają swój dojrzały program, ponownie wchodzą w cykl komórkowy i proliferują. U dorosłego człowieka rozległe uszkodzenie mięśnia sercowego zwykle kończy się powstaniem blizny, dlatego możliwość ponownego uruchomienia podziałów wyspecjalizowanych komórek serca jest jednym z najbardziej interesujących kontrastów w biologii regeneracji.
We wczesnym okresie rozwoju płodowego skóra wielu ssaków potrafi po zranieniu odtworzyć prawidłową architekturę z niewielkim lub niewykrywalnym bliznowaceniem. W miarę trwania ciąży ta właściwość zanika i podobna rana zaczyna goić się w sposób coraz bardziej przypominający dorosłą bliznę. Przejście można obserwować w obrębie tego samego gatunku, a jego moment zależy również od wielkości i rodzaju urazu. To pokazuje, że tworzenie blizny nie jest jedynym możliwym sposobem gojenia skóry ssaka: w trakcie rozwoju organizm przełącza się między dwoma odmiennymi programami naprawy.
W trwającym 16 lat doświadczeniu japońskim traszkom Cynops pyrrhogaster wielokrotnie usuwano całą soczewkę z tego samego oka. Łącznie wykonano 18 takich zabiegów. Pod koniec eksperymentu zwierzęta miały według oszacowania co najmniej około 30 lat, a siedemnasta i osiemnasta odtworzona soczewka nadal miały budowę i wzorce ekspresji kluczowych genów bardzo podobne do soczewek kontrolnych młodszych zwierząt. Co więcej, nowa soczewka nie powstaje z resztek starej: komórki nabłonka barwnikowego grzbietowej części tęczówki przeprogramowują się i zmieniają tożsamość. Regeneracja nie tylko się powtarzała — przez lata nie wykazała oczekiwanego „zużywania się”.
Rekin grenlandzki nie ma łatwego do odczytania „rocznika” w twardych strukturach, jak wiele ryb, dlatego jego niezwykły wiek oszacowano nietypowo: datując radiowęglowo białka z jądra soczewki oka. Krystaliny w centralnej części soczewki powstają bardzo wcześnie i później praktycznie nie są wymieniane, więc zachowują sygnał izotopu węgla z okresu formowania oka. W badaniu 28 samic uzyskano minimalną długość życia populacji rzędu 272 lat; dla największej samicy model dał 392 ± 120 lat. Słynne „392 lata” nie jest więc dokładnym wiekiem konkretnego rekina, lecz środkiem szerokiego przedziału niepewności.
Wieloryb grenlandzki może żyć ponad 200 lat i ma ogromną liczbę komórek, a mimo to nie wydaje się proporcjonalnie bardziej narażony na nowotwory. Badanie opublikowane w Nature w 2025 roku wykazało, że fibroblasty tego gatunku naprawiały dwuniciowe pęknięcia DNA wydajniej i z większą wiernością niż komórki porównywanych ssaków. Wysoką aktywność powiązano m.in. z białkiem CIRBP; zwiększenie jego ilości w innych modelach poprawiało parametry naprawy DNA. Co ciekawe, komórki wieloryba nie okazały się po prostu trudniejsze do transformacji nowotworowej. Wynik sugeruje inną strategię: długowieczny organizm może przede wszystkim ograniczać narastanie mutacji dzięki bardzo sprawnemu utrzymaniu genomu.
