Tęczowe góry Zhangye
Zhangye Danxia w chińskiej prowincji Gansu słynie z pasów czerwieni, ochry, żółci, szarości i zielonkawych tonów. Kolory nie są farbą ani efektem jednej niezwykłej substancji. Krajobraz odsłania kolejne warstwy osadów o różnym składzie i stopniu utlenienia, w tym dawne gleby zapisujące zmiany środowiska w kredzie. Osady zostały później scementowane, zdeformowane przez ruchy tektoniczne i wyniesione, a erozja przecięła je jak ogromny geologiczny przekładaniec. Związki żelaza odpowiadają za wiele czerwonych i żółtych tonów, ale szczegółowa paleta zależy od mineralogii, warunków powstawania gleb i późniejszych przemian. Góry są więc kolorowym przekrojem przez dawne środowiska.
Krajobraz zbudowany z pasów
W Zhangye najbardziej uderzające nie są pojedyncze szczyty, lecz rytm warstw biegnących przez całe zbocza. Pasy potrafią zginać się wraz z ułożeniem skał, znikać za grzbietem i pojawiać się na kolejnym stoku. To pierwsza wskazówka, że kolor jest związany z geologią warstwową, a nie z powierzchniowym nalotem. Danxia to określenie form krajobrazu rozwiniętych w czerwonych skałach osadowych, ale Zhangye wyróżnia się szczególnie szeroką paletą. Erozja rozcięła stos osadów i odsłoniła warstwy, które wcześniej znajdowały się wewnątrz podłoża.
Kolor ma wiele przyczyn
Czerwone tony w skałach osadowych często powstają dzięki tlenkom żelaza, zwłaszcza hematytowi, który może tworzyć cienkie powłoki na ziarnach. Żółte i brązowe odcienie wiążą się z innymi formami związków żelaza i warunkami ich utlenienia. Nie oznacza to jednak, że każdą barwę można sprowadzić do jednego minerału. Badania osadów Zhangye wskazują na zróżnicowane iły, dawne gleby oraz kolejne procesy chemiczne zachodzące w czasie pogrzebania skał. Kolor jest więc wynikiem historii osadu: tego, z czego powstał, w jakim środowisku się znajdował i jak później reagował z wodą oraz tlenem.
Dawne gleby jako zapis klimatu
Szczególnie interesujące są paleogleby — poziomy glebowe, które powstały na dawnych powierzchniach lądowych, a następnie zostały pogrzebane przez kolejne osady. Analizy kredowych warstw Zhangye wykorzystują ich barwę, mineralogię i cechy mikroskopowe do rekonstrukcji warunków środowiskowych. Zmiany między bardziej czerwonymi, purpurowymi, szarymi czy jaśniejszymi poziomami mogą odzwierciedlać m.in. różnice w wilgotności, drenażu i utlenieniu. To oznacza, że spektakularna paleta jest nie tylko atrakcją wizualną: może zawierać informacje o środowiskach, które istniały dziesiątki milionów lat temu.
Tektonika ustawiła warstwy do pokazania
Gdyby kolorowe warstwy pozostały poziome i głęboko pogrzebane, ich układ nie byłby tak efektowny. Ruchy skorupy związane z długą historią tektoniczną regionu zdeformowały i wyniosły skały. Warstwy zostały miejscami nachylone, a późniejsza erozja zaczęła przecinać je pod różnymi kątami. To trochę jak przekrojenie wielowarstwowego ciasta po skosie: na powierzchni pojawia się szeroki układ pasów zamiast pojedynczej warstwy. Geometria gór jest więc równie ważna dla efektu wizualnego jak sam kolor.
Krajobraz nadal się przekształca
Suchy klimat ogranicza roślinność, dzięki czemu skały pozostają dobrze widoczne, ale nie oznacza braku erozji. Rzadkie, intensywne opady, spływ powierzchniowy, wietrzenie i ruch materiału po stokach stale pogłębiają żleby i odsłaniają nowe fragmenty warstw. Kolorowy krajobraz jest zatem ruchomym przekrojem geologicznym. Gdy erozja usuwa kolejne centymetry i metry skały, zmienia się dokładne położenie widocznych pasów. To, co oglądamy dzisiaj, jest chwilowym etapem odsłaniania znacznie większego archiwum osadów.
Suchy klimat pomaga zachować czytelność barw
Spektakularność Zhangye zależy także od współczesnego klimatu. Gdyby zbocza były gęsto porośnięte roślinnością i przykryte grubą warstwą gleby, geologiczny układ pasów byłby znacznie trudniejszy do zobaczenia. W półsuchym środowisku odsłonięcia pozostają rozległe, a spływ po rzadkich ulewach wycina żleby i oczyszcza powierzchnie. Nie oznacza to, że klimat „stworzył kolory” — barwy są związane z właściwościami samych osadów i ich historią chemiczną. Dzisiejsze warunki pomagają natomiast te kolory eksponować, podobnie jak zdjęcie osłony z wielowarstwowego przekroju. Wygląd formacji jest więc połączeniem dawnej sedymentacji i współczesnego odsłaniania.