Ten sam ułamek może się kończyć w jednym systemie liczbowym i ciągnąć bez końca w innym
Czy ułamek ma skończone rozwinięcie, nie jest wyłącznie własnością samej liczby — zależy także od podstawy zapisu. W systemie dziesiętnym 1/5=0,2, ale w systemie binarnym 1/5 ma rozwinięcie okresowe. Ogólna reguła jest prosta: ułamek w najprostszej postaci ma skończone rozwinięcie w podstawie b wtedy i tylko wtedy, gdy każdy czynnik pierwszy jego mianownika dzieli b. Dlatego system dziesiętny „lubi” mianowniki złożone z 2 i 5, a binarny tylko potęgi 2. To dobry przykład, że intuicja oparta na skończonych rachunkach lub znanym zapisie liczby może nie wystarczać do zrozumienia jej pełnej struktury matematycznej.
Dlaczego 1/5 jest łatwe dla dziesiętnego
W systemie dziesiętnym skończony zapis po k cyfrach oznacza w istocie ułamek o mianowniku 10^k. Ponieważ 10=2·5, każdą potęgę 2 i 5 w mianowniku można po dostatecznym rozszerzeniu ułamka wchłonąć do potęgi dziesięciu. Na przykład 1/5=2/10=0,2, a 3/8=375/1000=0,375. Jeżeli jednak po skróceniu w mianowniku pozostaje czynnik pierwszy inny niż 2 lub 5, żadna potęga 10 nie będzie przez ten mianownik podzielna, więc zapis nie może się skończyć.
W systemie binarnym reguła się zmienia
Dla podstawy 2 skończone rozwinięcie po k pozycjach oznacza ułamek o mianowniku 2^k. Z tego powodu 1/8 zapisuje się dokładnie jako 0,001₂, lecz 1/5 nie może mieć skończonego rozwinięcia binarnego, bo w mianowniku pozostaje czynnik 5. Jego cyfry muszą powtarzać się okresowo. To samo zjawisko ma praktyczne znaczenie w komputerach: wiele prostych ułamków dziesiętnych, takich jak 0,1, nie ma skończonej reprezentacji binarnej.
Ogólna zasada dla dowolnej podstawy
Nie ma nic szczególnego w liczbie 10 poza jej czynnikami pierwszymi. W podstawie b ułamek p/q w najprostszej postaci ma skończone rozwinięcie dokładnie wtedy, gdy q dzieli pewną potęgę b. Równoważnie: wszystkie czynniki pierwsze q muszą występować również w rozkładzie b. W podstawie 12, której czynnikami są 2 i 3, ułamki o mianownikach zbudowanych wyłącznie z 2 i 3 mogą się kończyć, natomiast mianownik zawierający 5 wymusza okres.
Liczba a jej zapis
Ta własność jest dobrym przypomnieniem, że zapis liczby nie jest samą liczbą. 1/5 oznacza ten sam obiekt niezależnie od tego, czy zapisujemy go dziesiętnie, binarnie czy w podstawie 12. Zmienia się jedynie kod reprezentacji. Cecha „ma skończone rozwinięcie” może więc pojawić się lub zniknąć po zmianie systemu. To samo rozróżnienie leży u podstaw wielu pozornie dziwnych efektów w arytmetyce komputerowej i w teorii rozwinięć pozycyjnych.
To dlatego 0,1 jest niewygodne dla komputera
Liczba dziesiętna 0,1 to dokładnie 1/10, a w mianowniku po skróceniu występuje czynnik 5. W systemie binarnym podstawa 2 nie ma czynnika 5, więc żadne 2^k nie będzie podzielne przez 10. Binarny zapis 0,1 musi być zatem nieskończony i okresowy, podobnie jak dziesiętne 1/3=0,333…. Komputer przechowujący liczbę zmiennoprzecinkową w skończonej liczbie bitów musi taki rozwój uciąć i zaokrąglić. To jeden z powodów, dla których proste rachunki na liczbach zmiennoprzecinkowych mogą dawać wyniki odrobinę różniące się od oczekiwanej wartości dziesiętnej. Nie jest to wada matematyki ani „błąd procesora”, lecz bezpośrednia konsekwencja zmiany podstawy reprezentacji i skończonej pamięci.
Zmiana podstawy zmienia „ładne” ułamki
W podstawie 12 czynnikami pierwszymi podstawy są 2 i 3. Dlatego 1/3, które w systemie dziesiętnym ma nieskończony okres 0,333…, w systemie dwunastkowym ma zapis skończony: jedna trzecia podstawy to pojedyncza cyfra odpowiadająca 4. Z kolei 1/5, łatwe w dziesiętnym, staje się okresowe w podstawie 12, bo 5 nie dzieli żadnej potęgi 12. Nie ma więc uniwersalnej listy „ułamków prostych do zapisania”; prostota zależy od arytmetycznej budowy wybranej podstawy.
Skończone i okresowe to dwie strony liczb wymiernych
W dowolnej ustalonej podstawie rozwinięcie liczby wymiernej jest albo skończone, albo od pewnego miejsca okresowe. Wynika to z dzielenia z resztą: możliwych reszt jest skończenie wiele, więc jeśli proces nie trafi w resztę zero i się nie zakończy, jakaś reszta musi się powtórzyć, a wraz z nią powtarza się dalszy ciąg cyfr. Zmiana podstawy decyduje więc nie o tym, czy ułamek jest wymierny, lecz o tym, czy jego cykl ma długość zero, czy dodatnią. Ta perspektywa łączy regułę czynników mianownika z mechaniką zwykłego dzielenia pisemnego.