Ułamki wymierne są wszędzie na osi liczbowej, a jednak można je ponumerować
Między dowolnymi dwiema różnymi liczbami rzeczywistymi można znaleźć liczbę wymierną, a nawet nieskończenie wiele takich liczb. Zbiór ułamków jest więc gęsty na osi liczbowej. Mimo tego wszystkie liczby wymierne można ustawić w jednej nieskończonej liście, czyli jest ich tylko przeliczalnie wiele — tyle samo w sensie kardynalności co liczb naturalnych. „Gęsty” nie znaczy więc „nieprzeliczalny”. To dwa niezależne pojęcia: gęstość opisuje, co można znaleźć w każdym przedziale, a kardynalność mówi, czy cały zbiór da się ponumerować.
Ułamki pojawiają się w każdym przedziale
Jeżeli x<y są dwiema liczbami rzeczywistymi, można znaleźć liczbę wymierną q spełniającą x<q<y. Co więcej, gdy znajdziemy jedną, tę samą własność można zastosować ponownie do mniejszych przedziałów i otrzymać nieskończenie wiele ułamków między x i y. Z tego powodu mówimy, że liczby wymierne są gęste w liczbach rzeczywistych. Nie istnieje dodatniej długości „dziura” na osi liczbowej pozbawiona ułamków. Intuicyjnie mogłoby to sugerować, że ułamków musi być co najmniej tyle samo co wszystkich punktów osi — ale to wniosek błędny.
Jak ponumerować wszystkie ułamki
Każdą liczbę wymierną można zapisać jako p/q, gdzie p jest liczbą całkowitą, a q dodatnią liczbą całkowitą. Pary liczb całkowitych można ułożyć w dwuwymiarowej siatce i przechodzić po niej kolejnymi przekątnymi. Po drodze wiele ułamków pojawi się kilka razy — na przykład 1/2 i 2/4 oznaczają tę samą liczbę — ale powtórzenia można pomijać. W ten sposób każdy wymierny element pojawi się na pewnym skończonym miejscu listy. To wystarcza, by wykazać przeliczalność Q.
Gęstość i liczność odpowiadają na inne pytania
Gęstość mówi o lokalnej strukturze: czy pomiędzy dwoma punktami danego uporządkowanego zbioru znajdują się elementy interesującego nas podzbioru. Kardynalność jest globalnym pojęciem rozmiaru: czy da się utworzyć bijekcję z liczbami naturalnymi. Zbiór może być gęsty, a jednocześnie przeliczalny. Możliwa jest nawet sytuacja jeszcze bardziej zaskakująca: zbiór przeliczalny może być gęsty w całej prostej, choć z punktu widzenia długości ma miarę zero.
Irracjonalne też są wszędzie
Podobnie między dowolnymi dwiema różnymi liczbami rzeczywistymi można znaleźć liczbę niewymierną. Oś liczbowa jest więc „przeplatana” obiema klasami w każdym przedziale. Różnica ujawnia się dopiero przy kardynalności: wymierne są przeliczalne, natomiast rzeczywiste, a więc także niewymierne po usunięciu przeliczalnych wymiernych, są nieprzeliczalne. Lokalny obraz dowolnie małego przedziału nie zdradza więc od razu globalnej liczności obu zbiorów.
Dlaczego lista jest ważniejsza niż wzór
Nie trzeba podawać prostego wzoru na n-ty ułamek w idealnej kolejności. W dowodzie przeliczalności wystarczy procedura gwarantująca, że każdy element pojawi się po skończonej liczbie kroków. Uporządkowanie par licznik–mianownik według rosnącej sumy ich wartości bezwzględnych jest jednym z wielu sposobów. To pokazuje praktyczny sens słowa „przeliczalny”: zbiór może być niezwykle gęsty i nieregularny, a mimo to da się przypisać jego elementom kolejne numery 1, 2, 3, ….
Kontrast z liczbami rzeczywistymi
Dla liczb rzeczywistych podobny plan zawodzi. Cantor wykazał, że żadna lista indeksowana liczbami naturalnymi nie może zawierać wszystkich liczb rzeczywistych. Właśnie zestawienie tych dwóch faktów — gęstości wymiernych oraz ich przeliczalności — jest tak pouczające. To, że ułamki spotykamy w każdym przedziale, nie oznacza, że wyczerpują „większość” punktów osi w sensie kardynalnym. Wśród rzeczywistych pozostaje nieprzeliczalnie wiele punktów, których żadna lista ułamków nie obejmie. Co więcej, nawet w dowolnie krótkim przedziale sytuacja się nie zmienia: wymierne nadal można ponumerować, podczas gdy wszystkich punktów przedziału jest continuum. Zmniejszenie odcinka nie zmniejsza jego kardynalności.
Gęsty zbiór może mieć miarę zero
Kontrast można zaostrzyć jeszcze bardziej. Zbiór Q jest przeliczalny, a każdy przeliczalny zbiór punktów na prostej ma miarę Lebesgue’a zero. Mimo to Q przecina każdy niepusty przedział. „Miara zero” nie oznacza więc, że istnieją duże obszary całkowicie pozbawione takich punktów; oznacza, że można je przykrywać przedziałami o dowolnie małej łącznej długości. Z kolei dopełnienie Q, czyli liczby niewymierne, jest nieprzeliczalne i również gęste. W dowolnym krótkim fragmencie osi obie klasy są wszędzie obecne, lecz pod względem kardynalności i miary zachowują się dramatycznie inaczej. Ta własność ma praktyczne znaczenie również dla przybliżeń. Dowolną liczbę rzeczywistą można otoczyć liczbami wymiernymi leżącymi tak blisko, jak tylko chcemy, dlatego ułamki są naturalnym narzędziem do aproksymacji. Jednocześnie żaden sposób ponumerowania ułamków nie zbliża ich kardynalnie do całego continuum: nawet po wykorzystaniu wszystkich pozycji 1,2,3,… pozostaje nieprzeliczalnie wiele liczb niewymiernych.