W 1812 roku Napoleon tracił wraz z końmi nie tylko kawalerię, ale też silnik całej armii
Kampania rosyjska Napoleona kojarzy się z marszem żołnierzy i zimą, lecz ogromna część mobilności Wielkiej Armii zależała od koni. W czerwcu 1812 r. dziesiątki tysięcy zwierząt ciągnęły działa, wozy i sprzęt, a ponad sto tysięcy służyło jako konie wierzchowe. Konie musiały codziennie jeść wielkie ilości paszy, której nie dało się wozić w nieskończoność. Już podczas pierwszych tygodni kampanii zwierzęta cierpiały z powodu złej paszy, pogody, przeciążenia i chorób. Gdy znikały konie, armia traciła artylerię, transport i zdolność szybkiego manewru — nie tylko kawalerię.

Koń był częścią infrastruktury
W armii epoki napoleońskiej koń pełnił rolę dzisiejszego silnika spalinowego w wielu miejscach jednocześnie. Woził kawalerzystę, ciągnął działo, amunicję, kuchnię, narzędzia, pontony i część bagażu. Nie wystarczy więc policzyć żołnierzy. Trzeba policzyć także zwierzęta, od których zależy ich mobilność.
Grande Armée miała dziesiątki tysięcy koni pociągowych
Fondation Napoléon przytacza dane mówiące o około 49 tys. koni pociągowych w czerwcu 1812 r., obok ponad 100 tys. koni wierzchowych. Sama artyleria potrzebowała ponad połowy zwierząt pociągowych. Oznacza to, że utrata koni bezpośrednio przekładała się na zdolność zabierania dział i caissonów.
Pasza jest logistycznie niewygodna
Koń potrzebuje dużej ilości pożywienia objętościowego. Jeśli całą paszę chce się wozić wozami, potrzeba kolejnych koni do ciągnięcia tych wozów, a one również muszą jeść. Dlatego armie często polegały na lokalnym furażowaniu. Na terenach już wyeksploatowanych lub celowo pozbawionych zasobów mechanizm szybko się załamuje.
Problemy zaczęły się przed wielkimi mrozami
Opis kampanii wskazuje, że konie cierpiały już w pierwszych tygodniach z powodu niedojrzałego zboża, gwałtownej pogody, słabych dróg i przeciążenia. To ważna korekta mitu, że katastrofa armii zaczęła się dopiero wraz z rosyjską zimą. System logistyczny był nadwyrężany od początku marszu.
Każdy martwy koń zmieniał to, co można zabrać dalej
Jeśli pada koń kawaleryjski, jeździec staje się pieszym. Jeśli pada koń artyleryjski, działo może zostać unieruchomione. Jeśli pada zwierzę z zaprzęgu zaopatrzeniowego, trzeba porzucić część ładunku albo przerzucić go na inne, już przeciążone zaprzęgi. Utrata zwierząt tworzy więc efekt kaskadowy.
Zima dobiła system, który już tracił margines
Podczas odwrotu wielkie mrozy spowodowały kolejne masowe straty koni. Napoleon sam pisał o tysiącach padłych zwierząt i konieczności porzucania dział. Najważniejsza lekcja jest jednak szersza: katastrofa logistyczna zaczyna się wtedy, gdy znika środek transportu, bo od tej chwili armia traci zdolność zabierania zasobów potrzebnych do uratowania pozostałych ludzi i sprzętu.
Konie tworzyły także ograniczenie tempa. Nawet jeśli piechota mogła przejść określony dystans, artyleria i wozy musiały poruszać się tak, by zwierzęta nie padały masowo. Armia jest systemem poruszającym się z prędkością najwolniejszej krytycznej funkcji. Zbyt szybki marsz może więc paradoksalnie obniżyć późniejszą szybkość, jeśli zniszczy zaprzęgi.
Mit „zwycięskiej zimy” jest kuszący, bo wskazuje jednego sprawcę. W rzeczywistości mróz wzmocnił wcześniejsze problemy: rozciągnięte linie, niewystarczającą paszę, straty koni, zużycie ludzi i trudność transportu. Zima była potężnym czynnikiem, ale działała na system, który już wcześniej tracił odporność. To ważna różnica między przyczyną pojedynczą a czynnikiem eskalującym.
Wraz ze stratą koni rosła też ilość sprzętu, który trzeba było porzucać. To mogło paradoksalnie chwilowo odciążyć pozostałe zaprzęgi, ale jednocześnie odbierało armii działa, amunicję i narzędzia potrzebne w kolejnych dniach. Odwrót logistyczny ma więc charakter samonapędzający: im mniej transportu, tym więcej trzeba zostawić, a im więcej się zostawia, tym słabsza staje się armia.
To także wyjaśnia, dlaczego liczba dział na początku kampanii nie mówi, ile artylerii armia będzie miała kilka miesięcy później. Działo bez koni, uprzęży i zapasu paszy jest ciężkim przedmiotem, nie mobilnym systemem bojowym. Stan transportu należy więc liczyć razem ze stanem uzbrojenia.
Utrata koni działała jak degradacja sieci transportowej
Jeśli z dziesięciu zaprzęgów zostaje sześć, nie można po prostu przewieźć 60% tego samego ładunku bez konsekwencji. Trzeba wybierać, co porzucić: dodatkową amunicję, żywność, narzędzia czy sprzęt medyczny. Te decyzje zmniejszają odporność kolejnego etapu marszu. Mniej zapasów oznacza większą zależność od lokalnego terenu, a mniej dział oznacza słabszą osłonę. Dlatego śmierć koni w 1812 r. tworzyła sprzężenie zwrotne: mniejsza zdolność transportowa wymuszała porzucanie zasobów, a brak zasobów pogarszał zdolność utrzymania pozostałych ludzi i zwierząt.