ChemiaCząsteczki, wiązania i kształt chemicznego świata

Wewnętrzne wiązanie wodorowe może ukryć polarność cząsteczki i ułatwić jej przejście przez błonę

Polarne grupy zwykle pomagają rozpuszczać związek w wodzie, ale utrudniają przejście przez hydrofobowe wnętrze błony komórkowej. Niektóre cząsteczki potrafią częściowo „schować” polarność, tworząc intramolekularne wiązanie wodorowe między własnym donorem i akceptorem. Wtedy grupy, które normalnie silnie wiązałyby wodę, oddziałują ze sobą i prezentują otoczeniu mniej polarnej powierzchni. W chemii leków wykorzystuje się ten mechanizm do zwiększania przenikalności dużych związków, ale kompromis jest subtelny: zbyt silne ukrycie polarności może pogorszyć rozpuszczalność.

Błona i woda preferują przeciwne cechy

Środowisko wodne stabilizuje ładunki i grupy polarne przez hydratację. Wnętrze dwuwarstwy lipidowej jest natomiast niepolarne, więc przeniesienie silnie uwodnionej grupy do błony ma duży koszt energetyczny.

Donor i akceptor mogą spotkać się wewnątrz jednej cząsteczki

Jeśli geometria pozwala zbliżyć np. O–H lub N–H do atomu O/N z wolną parą w tej samej cząsteczce, powstaje intramolekularne wiązanie wodorowe, IMHB.

W farmakologii mówi się czasem o „chameleonicity” jako zdolności do prezentowania różnych efektywnych polarności bez zmiany składu. Duża makrocykliczna cząsteczka może w wodzie otwierać się i eksponować grupy polarne, a w błonie zwinąć się tak, by utworzyć sieć wewnętrznych H-bondów. Cyklosporyna jest klasycznym przykładem dużej cząsteczki, która przekracza wiele prostych reguł wielkości, a jednak ma znaczącą przenikalność dzięki adaptacyjnej konformacji.

IMHB zmniejsza ekspozycję polarnych atomów

Donor i akceptor przestają w pełni oferować swoje możliwości rozpuszczalnikowi. Zmienia się efektywna powierzchnia polarna i energia odwadniania potrzebna przy wejściu do membrany.

Cząsteczka może działać jak molekularny kameleon

W wodzie część związków przyjmuje bardziej otwartą konformację i eksponuje polarne grupy. W mniej polarnym środowisku może się zwinąć i utworzyć IMHB, chowając polarność. Przeglądy opisują takie zachowanie jako molecular chameleonicity.

Pomiar IMHB nie zawsze jest prosty. Chemicy korzystają z NMR, zmian przesunięć chemicznych w różnych rozpuszczalnikach, temperatury, spektroskopii IR i obliczeń konformacyjnych. Jedna struktura krystaliczna może pokazywać intramolekularne wiązanie, które w wodzie jest rzadkie, albo odwrotnie. Trzeba badać populacje konformerów w środowisku zbliżonym do tego, w którym cząsteczka ma działać.

Większa przenikalność nie jest gwarantowana

IMHB może zwiększyć pasywną przepuszczalność, ale zależy to od siły wiązania, geometrii, pKa i konkurencji z wodą. Jeśli cząsteczka zbyt mocno zamknie grupy polarne, może źle rozpuszczać się w płynach ustrojowych.

Projektowanie leków korzysta z równowagi

Dla dużych związków przekraczających klasyczne reguły Lipinskiego możliwość adaptacyjnego maskowania polarności bywa kluczowa. Chemik może projektować donory, akceptory i giętkość tak, aby korzystna konformacja pojawiała się w odpowiednim środowisku.

To pokazuje, że polarność nie jest tylko sumą grup funkcyjnych

Dwa związki z identyczną liczbą atomów O i N mogą mieć inne własności transportowe, jeśli jeden tworzy stabilny IMHB, a drugi nie. Trójwymiarowa konformacja decyduje o tym, które fragmenty naprawdę „widzi” otoczenie.

Projektowanie takiego „maskowania” wymaga kompromisu z entropią. Zamknięcie H-bondu może wymusić konkretny kształt i zmniejszyć liczbę dostępnych konformacji, co czasem jest korzystne dla wiązania receptora, ale czasem kosztowne. Dodatkowo protonacja jednego z partnerów może włączyć lub wyłączyć IMHB zależnie od pH. Cząsteczka może więc zmieniać efektywną polarność poprzez sprzężenie konformacji, jonizacji i środowiska.

Ukrywanie polarności może być również sterowane protonacją. Jeśli donor lub akceptor zostanie naładowany przy określonym pH, intramolekularny H-bond może osłabnąć albo całkowicie zniknąć, a cząsteczka otworzy się i stanie bardziej hydrofilowa. W innym pH neutralna forma może się zwinąć i łatwiej wejść do błony. Takie sprzężenie pKa–konformacja jest ważne przy projektowaniu proleków i związków działających w różnych przedziałach przewodu pokarmowego. Jednocześnie przewidywanie na podstawie samego rysunku 2D jest ryzykowne: konkurencja z wodą oraz entropia mogą sprawić, że „oczywisty” H-bond praktycznie nie istnieje w roztworze. Dlatego nowoczesne projektowanie łączy obliczenia, struktury krystaliczne i pomiary w kilku rozpuszczalnikach zamiast traktować kreskę przerywaną jako pewny fakt.

Wewnętrzne H-bondy mogą również zmieniać widoczną zasadowość i kwasowość grup funkcyjnych. Jeśli neutralna albo zjonizowana forma zyskuje dodatkową stabilizację przez zamknięcie wiązania, równowaga protonacji może się przesunąć. Tym samym projekt jednej geometrii może równocześnie zmieniać pKa, rozpuszczalność i przenikalność. To właśnie dlatego przewidywanie ADME z samego liczenia donorów i akceptorów bywa zawodne dla dużych elastycznych cząsteczek.

#IMHB#konformacja#projektowanie leków#przenikalność błon#wiązanie wodorowe
Źródła i weryfikacja
Otrzymuj codzienne losowe ciekawostki