Woda wrze niezwykle wysoko jak na tak małą cząsteczkę
H₂O ma masę molową tylko około 18 g/mol, a mimo to pod ciśnieniem atmosferycznym wrze przy 100°C. Dla porównania cięższe analogi z tej samej grupy, takie jak H₂S, są gazami w temperaturze pokojowej. Wyjątkowo wysoka temperatura wrzenia wody wynika przede wszystkim z rozległej sieci wiązań wodorowych O–H···O. Aby cząsteczka uciekła z cieczy do gazu, musi zerwać lub silnie osłabić część tych oddziaływań. Mały rozmiar tlenu i duża polaryzacja wiązań O–H sprawiają, że H₂O tworzy szczególnie silną sieć.
Masa zwykle podnosi temperaturę wrzenia w homologicznej serii
Większe cząsteczki mają bardziej polaryzowalne chmury elektronowe i silniejsze siły dyspersyjne. Dlatego bez innych efektów H₂O powinno wrzeć niżej niż cięższe H₂S, H₂Se i H₂Te.
Woda dramatycznie łamie ten trend
W rzeczywistości H₂S wrze około −60°C, podczas gdy H₂O przy 100°C. Różnica ponad 150°C nie daje się wyjaśnić masą molową; działa w przeciwnym kierunku.
Wiązanie wodorowe w wodzie ma zarówno komponent elektrostatyczny, jak i kwantowy związany z polaryzacją oraz częściowym transferem ładunku. Traktowanie go jako zwykłego przyciągania „δ+ do δ−” jest użytecznym początkiem, ale nie pełnym opisem. Jego siła zależy silnie od odległości i kąta O–H···O; najbardziej korzystne są prawie liniowe geometrie. Kierunkowość sprawia, że woda nie jest zwykłą cieczą z izotropowym przyciąganiem.
O–H tworzy silne wiązania wodorowe
Tlen jest mały i silnie elektroujemny. Wodór w O–H ma duży częściowy ładunek dodatni, a wolne pary są skoncentrowane na małym atomie O. Sąsiednie cząsteczki mogą więc tworzyć krótkie, kierunkowe oddziaływania O–H···O.
Jedna cząsteczka może uczestniczyć w kilku H-bondach
H₂O ma dwa wodory-donory i dwie główne wolne pary-akceptory. W cieczy powstaje dynamiczna, stale przebudowująca się sieć, a nie izolowane dimery. Lokalne połączenia zrywają się i odtwarzają w bardzo krótkich skalach czasu.
Sieć wodna reorganizuje się w pikosekundach. Pojedyncze wiązania wodorowe stale się zrywają i powstają, a cząsteczki zmieniają partnerów. Wysoka temperatura wrzenia nie wymaga zatem trwałej krystalicznej siatki w cieczy; wystarcza, że w każdej chwili duża część cząsteczek jest korzystnie związana, a oderwanie do pary wymaga opuszczenia tej dynamicznej populacji kontaktów.
Wrzenie wymaga rozdzielenia sieci
W gazie cząsteczki są od siebie znacznie dalej niż w cieczy. Aby odparować, trzeba dostarczyć energii wystarczającej do pokonania wielu oddziaływań międzycząsteczkowych. Dlatego ciepło parowania i temperatura wrzenia wody są wysokie.
Wiązanie wodorowe nie jest drugim wiązaniem O–H
Nie należy rysować H-bondu jako wiązania równie silnego jak kowalencyjne O–H. Pojedyncze oddziaływanie między cząsteczkami jest znacznie słabsze, ale ogromna ich liczba sumuje się do dużego efektu makroskopowego.
Ta właściwość ma konsekwencje planetarne
Wysoka temperatura wrzenia i duża pojemność cieplna pomagają utrzymywać rozległe oceany w ciekłym stanie w zakresie temperatur występujących na Ziemi. Niewidoczna geometria oddziaływań między małymi cząsteczkami wpływa na klimat i warunki dla życia.
Izotopowa zamiana H na D przesuwa własności. D₂O ma inną temperaturę topnienia i wrzenia niż H₂O, ponieważ cięższe jądro zmienia energie drgań zerowych i siłę efektywnej sieci H-bondów. Skład elektronowy jest niemal ten sam, ale kwantowy ruch jąder zmienia makroskopową termodynamikę. Nawet znana anomalia wody ma więc subtelny wkład izotopowy.
Anomalnie wysokie wrzenie wody można porównać również z amoniakiem i fluorowodorem, które także tworzą H-bondy, ale mają inne sieci. HF ma bardzo silne pojedyncze wiązania wodorowe i tworzy łańcuchowe agregaty, jednak każda cząsteczka ma tylko jeden wodór-donor. NH₃ ma trzy H, lecz azot jest mniej elektroujemny niż tlen, więc kontakty są słabsze. H₂O łączy silnie spolaryzowane O–H z możliwością rozbudowanej, wielokierunkowej sieci. To dlatego sam warunek „ma H związany z N/O/F” nie wystarcza do ilościowego rankingu temperatur wrzenia. Liczą się geometria, liczba donorów i akceptorów, siła kontaktu, masa i konkurujące oddziaływania. Wiązanie wodorowe jest rodziną zjawisk o różnych energiach, nie jedną stałą poprawką dodawaną do każdej substancji.
Sieć H-bondów tłumaczy również wysokie napięcie powierzchniowe wody. Cząsteczka w głębi cieczy ma sąsiadów ze wszystkich stron, natomiast na powierzchni traci część korzystnych kontaktów, więc utworzenie nowej powierzchni kosztuje energię. Efekt współpracuje z kohezją wynikającą z całego zestawu oddziaływań i umożliwia m.in. utrzymywanie małych kropli oraz charakterystyczne zachowanie w kapilarach.