Wzór Eulera daje 40 liczb pierwszych z rzędu, a potem natychmiast zawodzi
Wielomian n²+n+41 produkuje liczbę pierwszą dla każdego całkowitego n od 0 do 39. Seria jest tak długa, że łatwo uwierzyć w istnienie prostego generatora liczb pierwszych. Jednak już dla n=40 otrzymujemy 40²+40+41=1681=41². To nie przypadkowa wpadka: żaden niestały wielomian o całkowitych współczynnikach nie może dawać liczby pierwszej dla wszystkich nieujemnych wartości całkowitych argumentu. Wzór Eulera jest więc imponującym lokalnym wzorcem, a nie maszyną generującą wyłącznie liczby pierwsze.
Czterdzieści trafień pod rząd
Dla n=0 wzór daje 41, dla n=1 — 43, potem 47, 53 i kolejne liczby pierwsze. Zjawisko trwa aż do n=39, co daje 40 kolejnych wartości będących różnymi liczbami pierwszymi. W XVIII wieku taki wzór musiał wyglądać niezwykle obiecująco, bo liczby pierwsze nie układają się zwykle w prosty wzorzec. Z matematycznego punktu widzenia seria jest rzeczywiście wyjątkowa, ale nie może trwać wiecznie.
Dlaczego n=40 psuje iluzję
Podstawienie n=40 daje 1600+40+41=1681, czyli 41². Jeszcze bardziej przejrzyście widać mechanizm przy n=41: 41²+41+41 ma oczywisty czynnik 41. W rzeczywistości dla argumentów związanych z wartością wielomianu w pewnym punkcie można wymusić podzielność przez tę wartość. To prowadzi do ogólniejszego faktu: nie istnieje niestały wielomian o całkowitych współczynnikach, który przy każdym nieujemnym całkowitym argumencie przyjmowałby wyłącznie wartości pierwsze.
Długa seria nie jest dowodem ogólnej reguły
Przykład Eulera jest świetnym ostrzeżeniem przed ekstrapolacją. Czterdzieści zgodnych przypadków to w wielu dziedzinach imponująca próbka, lecz w matematyce twierdzenie obejmujące nieskończenie wiele liczb wymaga dowodu, a nie nawet bardzo długiej listy potwierdzeń. Można zbudować wzory, które przez ogromny skończony zakres zachowują się w zadany sposób, a dopiero później ujawniają wyjątek. To jeden z powodów, dla których eksperymenty numeryczne są w matematyce narzędziem do odkrywania hipotez, ale nie zastępują dowodu.
Co naprawdę jest niezwykłe w tym wzorze
Najciekawsze nie jest to, że wzór „nie działa zawsze”, lecz jak długo działa mimo braku możliwości działania wiecznie. Wielomiany kwadratowe związane z tak długimi seriami liczb pierwszych prowadzą do głębokich powiązań z teorią liczb. Popularnonaukowo najważniejsza lekcja jest jednak prostsza: liczby pierwsze mogą przez zaskakująco długi odcinek naśladować prostą regułę, a potem gwałtownie ją złamać. To pokazuje, jak zwodnicza może być regularność obserwowana tylko na skończonej próbce.
Dlaczego żaden zwykły wielomian nie może wygrywać zawsze
Istnieje krótka intuicja stojąca za ogólnym zakazem. Załóżmy, że wielomian f o całkowitych współczynnikach miałby dawać liczbę pierwszą dla każdego nieujemnego argumentu i że f(0)=p jest pierwsze. Dla argumentów będących wielokrotnościami p różnica f(pk)-f(0) jest podzielna przez p, więc f(pk) jest podzielne przez p. Jeśli jednocześnie ma pozostawać liczbą pierwszą, musiałoby równać się p dla nieskończenie wielu k. Niestały wielomian nie może jednak przyjmować tej samej wartości na nieskończenie wielu różnych argumentach. To pokazuje, dlaczego marzenie o jednym niestałym wielomianie jednej zmiennej, który zawsze wypisuje liczby pierwsze, musi się nie udać. Wzór Eulera imponuje właśnie dlatego, że podchodzi wyjątkowo blisko do zachowania, o którym wiemy, że globalnie jest niemożliwe.
Eksperyment numeryczny nadal ma sens
Fakt, że długa seria przykładów nie jest dowodem, nie oznacza, że eksperymenty są bezwartościowe. W teorii liczb obliczenia często ujawniają wzorce, sugerują hipotezy i pomagają znaleźć właściwe pytanie. Wzór Eulera jest wręcz modelowym przypadkiem: obserwacja czterdziestu liczb pierwszych z rzędu prowadzi do głębszego pytania o to, jakie wielomiany mogą często przyjmować wartości pierwsze. Granica jest wyraźna: komputer może dostarczyć dowodów empirycznych, ale twierdzenie o wszystkich liczbach wymaga argumentu obejmującego nieskończoność przypadków.
Wzór nie „przestaje działać” na zawsze po 40
Po wartości złożonej dla n=40 wielomian n²+n+41 później znowu przyjmuje wartości pierwsze dla wielu argumentów. Nie ma więc prostego progu, po którym generator staje się bezużyteczny. Wyjątkowość polega na pierwszej nieprzerwanej serii czterdziestu przypadków. To kolejny powód, by unikać myślenia o wzorach w kategoriach „działa/nie działa”. W teorii liczb często bada się raczej częstość, gęstość i warunki, przy których dana formuła przyjmuje wartości pierwsze. Lokalny rekord może być imponujący nawet wtedy, gdy globalna doskonałość jest niemożliwa.