Drogi, koleje i infrastruktura transportowa - ciekawostki, fakty, historie

Gotthard Base Tunnel sprawił, że dla pociągu Alpy stały się niemal płaską trasą

Stara kolej przez Gotthard wspina się wysoko w masyw Alp, wykorzystując pętle i tunele spiralne. Nowa szwajcarska koncepcja była odwrotna: zamiast udoskonalać wspinaczkę, przebito masyw możliwie nisko, przy jego podstawie. Gotthard Base Tunnel ma 57 km, ale jego najważniejszą cechą nie jest sam rekord długości. Wraz z Ceneri Base Tunnel tworzy „płaską kolej” przez Alpy: najwyższy punkt osi Gotthardu znajduje się około 550 m n.p.m., a maksymalne nachylenie wynosi około 1,2%. Dzięki temu ciężkie pociągi towarowe nie muszą najpierw wspinać się wysoko, a potem tracić tej wysokości po drugiej stronie.

Kolej Qinghai–Tybet musi chłodzić ziemię, po której biegnie

Na Płaskowyżu Tybetańskim problemem nie było tylko zbudowanie toru na wysokości ponad 5000 m. Znaczna część linii przebiega przez wieczną zmarzlinę, która po ogrzaniu traci sztywność i może powodować nierównomierne osiadanie toru. Dlatego część nasypów zbudowano z grubego, porowatego tłucznia ułatwiającego oddawanie ciepła, stosuje się termosyfony odprowadzające ciepło z gruntu, a na szczególnie wrażliwych odcinkach zamiast zwykłego nasypu powstały „suche mosty” nad lądem. W tej kolei podłoże nie jest więc czymś biernym: trzeba aktywnie zarządzać jego bilansem cieplnym, aby tor zachował geometrię.

Na pętli Tehachapi długi pociąg może przejechać nad własnymi wagonami

Tehachapi Loop w Kalifornii jest jednym z najbardziej obrazowych sposobów zdobywania wysokości przez kolej. Tor nie wspina się po zboczu najkrótszą linią, lecz wykonuje wielką pętlę wokół wzgórza i przecina własny przebieg na innym poziomie. California State Parks podaje, że pociąg długości 4000 stóp, czyli około 1,2 km, może przejeżdżać lokomotywami 77 stóp — około 23 m — nad wagonami z końca tego samego składu, znajdującymi się jeszcze w tunelu. Geometria trasy dosłownie pozwala pociągowi wspinać się „nad sobą”.

Na Pilatusie zębatka chwyta szynę z boków, bo zwykły system mógłby się rozłączyć

Pilatusbahn w Szwajcarii osiąga nachylenie 48%, czyli niemal pół metra wzniosu na każdy metr poziomej odległości. Przy takiej stromiźnie klasyczne systemy kolei zębatej miały istotny problem: siły między kołem zębatym i listwą mogły sprzyjać unoszeniu koła i utracie zazębienia. Eduard Locher zaprojektował więc zupełnie inny układ. Dwa poziome koła zębate obejmują centralną listwę zębatą z obu stron. Dzięki temu pojazd jest jednocześnie napędzany i mechanicznie utrzymywany przy torze. Nawet infrastruktura torowa musiała zostać podporządkowana tej geometrii.

Osuwisko stworzyło 25-kilometrowe jezioro i zatopiło drogę, więc nową Karakoram Highway schowano w górach

W styczniu 2010 r. wielkie osuwisko w Attabad zablokowało rzekę Hunza w północnym Pakistanie. Powstało jezioro długości około 25 km, a fragment Karakoram Highway — kluczowej drogi przez górski region — został zasypany i zalany. Nie można było po prostu odtworzyć starego przebiegu na brzegu, który przestał istnieć. Zbudowano więc około 24 km nowej trasy, obejmującej pięć tuneli, mosty i liczne przepusty. To rzadki przykład infrastruktury, której geometria została w krótkim czasie przepisana przez pojedyncze zdarzenie geologiczne.

Peruwiańska kolej wspina się z wybrzeża prawie na 4800 m, czasem po prostu cofając pod górę

Centralna Kolej Peru musiała w XIX wieku wznieść normalnotorową linię z okolic poziomu morza w Andy, na wysokości prawie 4800 m, i zrobić to na stosunkowo krótkim dystansie. Gdy w wąskich dolinach brakowało miejsca na łuk, budowniczowie stosowali zygzaki: pociąg wjeżdża na zakończony tor, zatrzymuje się, zmienia kierunek i kontynuuje wspinaczkę po kolejnej półce. UNESCO opisuje na trasie dziesiątki tuneli i wiaduktów oraz kilka stref zygzaków. Zamiast jednej eleganckiej rampy powstał system, który wykorzystuje każdy fragment dostępnej przestrzeni w kanionach Andów.

W Glacier National Park wybrano trudniejszą drogę po skalnej ścianie, żeby nie pociąć doliny serpentynami

Pierwsza koncepcja podejścia Going-to-the-Sun Road do Logan Pass przewidywała około 15 serpentyn w dolinie Logan Creek. Byłaby krótsza i łatwiejsza do budowy, ale mocno pocięłaby krajobraz oraz utrudniała zimowe utrzymanie. Ostatecznie zaakceptowano droższą trasę z tylko jednym wielkim nawrotem. Droga idzie następnie kilometrami po stromym zboczu Garden Wall, miejscami dosłownie wykuta w skale i podparta murami oraz mostami. W tym przypadku niezwykły przebieg nie wynikał wyłącznie z geologii: inżynierowie świadomie wybrali trudniejszą konstrukcję, aby mniej zmienić dolinę.

W Glenwood Canyon dwie jezdnie autostrady ustawiono miejscami niemal jedna nad drugą

Kanion Glenwood w Kolorado był zbyt wąski, by łatwo zmieścić nowoczesną czteropasmową autostradę obok rzeki Colorado i istniejącej kolei. Rozwiązaniem nie było szerokie wycięcie zboczy. Projektanci I-70 rozdzielili jezdnie w pionie: na części trasy jedna biegnie na estakadzie nad drugą lub bardzo blisko niej, a duża część autostrady została podniesiona na mostach i wiaduktach. Powstało 40 takich obiektów i trzy tunele. Układ pozwolił wcisnąć Interstate w szczelinę terenu, ograniczając zajmowanie dna kanionu i ingerencję w rzekę.

W Górach Skalistych pociąg zatacza pełne spirale wewnątrz gór, żeby zmniejszyć nachylenie toru

Pierwsza linia przez Kicking Horse Pass w Kanadzie schodziła po słynnym Big Hill ze spadkiem około 4,5% — ogromnym jak na ciężką kolej. Potrzebne były dodatkowe lokomotywy, rygorystyczne procedury i awaryjne bocznice dla składów tracących kontrolę. W 1909 r. problem rozwiązano nie mocniejszymi hamulcami, lecz geometrią trasy: wykuto dwa tunele spiralne. Pociąg wjeżdża do góry, zakręca wewnątrz niej niemal pełnym kołem i wychodzi na innym poziomie. Dodana w ten sposób długość pozwoliła zmniejszyć nachylenie mniej więcej o połowę.